Evrenin Dili: Kozmoloji

En son güncellendiği tarih: Haz 4


Ayça Nur Demir - Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Tıp Fakültesi

Evren, yüzyıllardır insanoğlunun dikkati çekmeyi başarmış ve hakkında masallar, efsaneler üretilmiştir. Bilim gelişmeden önce yaşanan her doğa olayı için tanrının bir gazabı olarak görülmüş, yanan her meteor parçası için ise yıldız kaydı denilerek bir dilek tutulmuştur. Dünya için evrenin merkezidir, güneş ve diğer gezegenler ise onun etrafında dönmektedir görüşü kabul edilmiş ve yıllarca kitaplara o şekilde not edilmiştir. Zaman ilerlediğinde ise Kopernik bu tezi çürütmüş ve merkezin Güneş olduğunu ifade etmiştir. Ondan yüzyıl sonra Galileo Galilei teleskobuyla yaptığı gözlemler sonucunda bu söylemi doğrulamıştır. Tabi o zamanın engizisyon mahkemesi de bu çalışmalara engel olmak istemiş lakin bilimin dinamik gücü karşısında etkisini yitirmiştir. Şimdi gelelim kozmoloji nedir, tarihte ve farklı toplumlarda nasıl bir işleyişi vardır ondan bahsedelim.1,2


Kozmoloji Nedir?



Kozmoloji (evren bilimi), bir bütün olarak evreni konu alan bilim dalıdır. Her ne kadar kozmoloji sözcüğü daha çok yakın zamanlı bir sözcük gibi olsa da evren; yüzyıllar boyunca bilim, felsefe, din gibi farklı disiplinler tarafından araştırma konusu olmuştur.


Kozmoloji ile uğraşan bilim insanlarına kozmolog denir. Kozmologlar, kozmoloji çalışmaların içerisinde astronominin yanı sıra biyolojiden matematiğe kadar birçok bilim dalını da etkin bir biçimde kullanırlar. Kozmoloji, evrenin yapısını, tarihini ve geleceğini inceler. Fiziksel evrenin bir bütün olarak kavranıp anlaşılmasını sağlamak amacıyla doğa bilimlerini, özellikle gök bilimi ve fiziği bir araya getirir. Diğer bilim dalları dışında felsefe ve dinde ise farklı kullanımı vardır.3,11


Diğer Alanlarda Kozmolojinin İşleyişi


Fiziksel kozmoloji, evrenin Büyük Patlama sonrası ortaya çıktığını ve evrenin başlangıcından sonuna kadar tamamen fizik kanunları tarafından idare edilen düzenli bir süreç olduğunu elindeki verilerle ortaya koyar.13,16


Felsefi bir açıdan evreni inceleyen metafiziksel kozmoloji çok eski bir disiplin olup evrenin, insanın, tanrının veya onların ilişkilerinin doğasını akli ve ruhani gözlemler sonucu açıklamaya, sezgisel çıkarımlar bulmaya çalışır.12


Dini kozmoloji fiziksel kozmolojiden ziyade metafiziksel kozmolojiye yakın olan ve evrenin tarihi ve doğasının belirli bir dini bağlamda incelenmesinden ibarettir. Farklı dinlerin inanç yapıları oldukça farklı olduğu gibi evrene bakış açıları da oldukça farklıdır. Ayrıca kozmoloji, sıklıkla dinlerin ve mitolojilerin var oluş ve gerçeğin doğasına dair görüşlerinde de önemli bir rol oynar. Bazı durumlarda evrenin yaratılışı ve yok edilişi dini bağlamda insanın evrendeki konumu ve kimliği açısından önemli bir yer işgal etmektedir.


Dini ve felsefi yönden kozmolojiden bahsettik. Bu alanlar dışında kozmoloji ezoterik disiplin içinde de bahsedilir. Bu düşünce dini ve felsefi bağlamdaki kozmoloji anlayışlarına yakın olsa da geleneksel düşüncelerden daha farklı ve belirli bir dogmatik fikirlerden bağımsız, sıklıkla inançtan ziyade çağdaş entelektüel anlayışa dayanan ve metafiziği sadece biçimlendirici bir kavram olarak gören bir kozmoloji anlayışı tanımlamaktadır. Kozmoloji sadece bu alanlarda değil farklı medeniyetlerde de belli tanımlar kazanmıştır.12


Diğer Medeniyetlerde Kozmoloji Fikirleri


Tarih boyunca kozmoloji Dünya'nın birçok farklı bölgesinde farklı medeniyetlerce keşfedilmiş, evrenin ortaya çıkışına dair çeşitli hikâyeler ortaya atılmıştır. Bu medeniyetlerde din ile iç içe olmuş ve kutsal metinlerde yer almıştır. Tabi farklı medeniyetler ve bunlarda yer alan farklı dini inanışlar kozmolojiye ve kozmoloji için çalışan insanlara da yansımıştır. Şimdi tarihte ön plana çıkmış birkaç medeniyete ve oralardaki kozmoloji fikirlerine bakalım.


Mezopotamya Kozmolojisi


Mezopotamya’da oluşan kozmoloji görüşleri çağdaş fiziksel kozmolojinin ilk örneklerinden biri olarak kabul edilir; zira bu kozmolojide matematik ve deneysel gözlem önemli bir yere sahiptir. Babil imparatorluğu, matematiksel hesaplamalar ve deneysel gözlemlerle gök cisimlerinin hareketleri konusunda büyük bir ilerleme katetmiş ve evreni dini kozmoloji anlayıştan ziyade bugünkü standartlara göre daha fiziksel olarak ele almıştır.14


Hindu Kozmolojisi


Hindu kozmolojisi, tarihte bilinen ilk evren modelini barındırır. Bu modelde evren, genişleme ve tamamen yıkıma uğrama arasında gidip gelir. Canlı bir özü içerir. Bu öz sürekli olarak devam eden bir doğum, ölüm ve yeniden doğumu barındırır.


Hindu kozmolojisi, bunların yanında evren tarihini de barındırır. Buna göre evren, döngüsel kozmolojiyle uyumlu olarak, altın çağla başlayan ve giderek kötüleşen 4 çağdan geçer ve sonunda yok edilir. Sonra tekrar yaratılarak aynı 4 çağı yaşar. Bu döngü içerisinde evrenin doğuşu, yok edilişi ve yeniden doğuşu devam eder.14,15


Çin Kozmolojisi


Çin kozmolojisi, düzen vurgusu yapan ve ahenk içindeki bir evren modelini kullanan kozmolojidir. İlk örnekleri M.Ö’ ki yıllarda çıkmıştır ve oldukça sadedir. İlerleyen zamanlarda ve yönetimlerde ise kozmolojiye yeni fikirler katılır. Önce yin-yang fikri sonra ise Çin kozmolojisinin temeline 64 hekzagram ve beş element anlayışı yerleşir. Bu düşünceler belli bir sisteme oturup devam etse de ilerleyen yıllarda yavaş yavaş etkilerini yitirir ve özellikle Batı’dan gelen yeni bilim ve çağdaş kozmoloji anlayışından olumsuz etkilenir.14


Yunan Kozmolojisi ve Orta Çağ



Aristo ve Platon’un ortaya attığı kozmoloji fikri Yunan kozmolojisi açısından önemli olduğu gibi fiziksel kozmoloji tarihi açısından da önemlidir. Platon’un kozmoloji anlayışında görünürdeki evren düzensizken, görünmeyen gerçek evren ise düzenliydi. Ona göre astronomlar gök cisimlerine dairesel hareketler ekleyerek sadece görüntüyü kurtarmaya çalışmaktadırlar. Bu düşünce Platon’un felsefesine uygun olsa da pek tutunamamıştır. Platon’un öğrencisi Aristo ise gök cisimlerini taşıyan ve dönen küreler olduğundan bahsetmiştir. Bu fikir Orta Çağ anlayışı boyunca korunmuştur. Aristo ile diğer Yunan filozofların fikirleri İslam felsefesi ile harmanlanıp tekrar Batı’ya dönmesi batıda ilgiyi arttırsa da bu fikirlerin o zamanki Hıristiyan anlayışla çelişmesi farklı kozmolojik tartışmalara yol açmıştır.9,10,15


Çağdaş Kozmoloji ve Yaşanan Gelişmeler



Çağdaş kozmoloji derken aslında fiziksel kozmolojiden bahsedilir. Matematik ve fizik ile teoriler ispatlanmaya çalışılır. Sonrasında astronomik keşiflerle desteklenir. Evren içinde yer alan gök cisimleri, galaksiler, yıldızlar, karadelikler ve diğer gezegenler; bunların oluşumları ve birbiriyle olan etkileşimleri bu alan içinde incelenir. Teknolojinin ilerlemesi ve farklı alanlardaki bilimsel gelişmeler bu yüzyılda fiziksel kozmolojinin büyük oranda gelişmesine yardımcı olmuştur.18,19


Çağdaş fiziksel kozmoloji, teknolojinin gelişmesi ile birçok keşfe konu olmuştur. Einstein’ın Görelilik Teorisi, Harlow Shapley’in Samanyolu Gökadası’nı gözlemleyerek düşünülenden daha büyük olduğunu ve Güneş sisteminin gökadanın merkezinden oldukça uzak olduğunu kanıtlaması, Edwin Hubble’ın gözlemleri ile gökadalar hakkında daha fazla bilgiler elde edilmesi ve bunun sonucunda evrenin genişlediğini ispatlaması verilecek güzel örneklerdendir.4,5,6,13,17


Çağdaş kozmoloji baktığımızda eski medeniyetlerdeki kozmolojilerden daha geniş bir alanı kapsamaktadır. Çünkü Hubble’ın keşfi ile Big-bang teorisi hayata geçiriliyor ve ondan sonra gelen yeni düşüncelerle ilerlemeye devam ediyor. Şu an evrene baktığımızda sadece %4’ünün doğrudan gözlemlenebilir olduğu, %23’ünün karanlık maddeden ve %73’ünün ise karanlık enerjiden olduğu düşünülmektedir. Karanlık madde ve karanlık enerjinin doğası tam olarak çözülebilmiş değildir. Lakin çalışmalar hız kesmeden devam etmektedir.4,5,6,7,13


Evren içinde birçok gizemi barındıran ve biz canlılar için sonsuzluğun ifade edildiği bir oluşumdur. Lakin şunu diyebiliriz ki bizi bekleyen daha nice sürprizler var. Amacımız o sürprizleri ortaya çıkarmaktır. Carl Sagan’ın da dediği gibi: “Bir yerlerde inanılmaz bir şey keşfedilmeyi bekliyor. ”






Referanslar

1- Grant, E. 1984. In Defense of the Earth's Centrality and Immobility: Scholastic Reaction to Copernicanism in the Seventeenth Century. American Philosophical Society. USA

2- Rosen, E. 1984. Copernicus and the Scientific Revolution. Robert E. Krieger Publishing Company. USA

3- Kırbıyık, H. 2016. Evren Nasıl Oluştu?. 1. Baskı, ODTÜ Yayınları, Türkiye

4- Huterer, D., Turner, M.S. 1999. Prospects for Probing the Dark Energy via Supernova Distance Measurements. Physical Review. USA

5- Riess, A.G. 1998. Observational Evidence from Supernovae for an Accelerating Universe and a Cosmological Constant. The Astronomical Journal. USA

6- Perlmutter, S. 1999. Measurements of Omega and Lambda from 42 High-Redshift Supernovae. The Astrophysical Journal. USA

7- Zwicky, F. 1933. Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln. Helvetica Physica Acta. Switzerland

8- Zwicky, F. 1937. On the Masses of Nebulae and of Clusters of Nebulae. The Astrophysical Journal. USA

9- Finocchiaro, M.A. 1988. Galileo’s Copernicanism and the Acceptability of Guiding Assumptions. Scrutinizing Science: Empirical Studies of Scientific Change. Netherlands

10- Drake, S. 1987. Galileo's Steps to Full Copernicanism, and Back. Studies in History and Philosophy of Science. Canada

11- Ellis, G.F.R. 1989. A History of Cosmology 1917-1955. Einstein and the History of General Relativity. USA

12- Vanheeswijck, G. 1998. R.G. Collingwood and A.N. Whitehead on Metaphysics, History, and Cosmology. Religion Online. Belgium

13- Hartle, J.B. 2018. The Quantum Mechanics of Cosmology. Cornell University. USA

14- Wright, R. 1995. Cosmology in Antiquity. USA

15- Kak, S. 2003. Greek and Indian Cosmology: Review of Early History. Cornell University. USA

16- Durrer, R. 2015. The Cosmic Microwave Background: The History of Its Experimental Investigation and Its Significance for Cosmology. Classical and Quantum Gravity. Switzerland

17- Totani, T., Yoshii, Y. 2000. Unavoidable Selection Effects in the Analysis of Faint Galaxies in the Hubble Deep Field: Probing the Cosmology and Merger History of Galaxies. The Astrophysical Journal. USA

18- Dodelson, S. 2003. Modern Cosmology, University of Chicago. USA

19- Mukhanov, V. 2005. Physical Foundations of Cosmology. Cambridge University. United Kingdom

70 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi