Fenilketonüri

En son güncellendiği tarih: Haz 1


Yeşim Köylüoğlu, Yeditepe Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik

Fenilketonüri Nedir?


Fenilketonüri otozomal çekinik gen ile aktarılan metabolik bir hastalıktır. Esansiyal bir amino asit olan fenilalanini tirozine çeviren fenilalanin hidroksilaz (PAH) enziminde meydana gelen bir bozukluk sonucu ortaya çıkar ve aynı zamanda tetrahidrobiopterin (BH4), moleküler oksijen ve demire de ihtiyaç duyar. Fenilalanin hidroksilaz (PAH) enziminin bozukluğu sonucunda tirozine dönüşemeyen fenilalanin kanda toksik düzeylere çıkmaya başlar (1). Beyinde ve dokularda fenilalanin birikmeye başlar ve bu birikim merkezi sinir sistemi için toksiktir. Tedavi edilmeyen ve tedavisinde geç kalınmış fenilketonürili hastalarda görülen bazı olası nörolojik bulgular şunlardır: Ağır zekâ geriliği, sara hastalığı (epilepsi), otizm ve bazı davranış bozuklukları (2). Bazı olası fiziksel bulgular ise şöyledir: açık saç, göz ve ten rengi, egzama, katarakt ve mikrosefali.

Fenilketonüri Tipleri


Fenilketonüri; klasik fenilketonüri, orta fenilketonüri ve hafif fenilketonüri olmak üzere 3 derecede görülür. Klasik fenilketonüri en ağır seyreden tipidir. Fenilalanin hidrolaz enziminin eksikliğinde görülür. Tetrahidrobiopterin (BH4) normal seviyelerdedir ve plazma fenilalanin seviyesi 20 mg/dL’nin üzerindedir. Orta derece fenilketonüride plazmadaki fenilalanin 15 ila 20 mg/dL arasında olmakla birlikte 5 yaşında fenilalanin tolere seviyesi günlük kilo başına 20 ila 25 mg’a ulaşabilir. Hafif derece fenilketonüride ise plazmadaki fenilalanin seviyesi 15 mg/dL’yi geçmez. 5 yaştan itibaren ise kilo başı günlük fenilalanin tolerasyonu 25-50 mg’dan fazla olabilir.


Fenilketonürisiz hiperfenilalaninemia olarak tanımlanan hafif hiperfenilalaninemia da plazma fenilalanin seviyesi ile ilişkilendirilen bir bozukluktur. Plazma fenilalanin seviyeleri 10 mg/dL’nin altındadır. Bu hastaların çoğunun beslenmesi için bir kısıt yoktur ama belli aralıklarla kontrol edilmeleri önemlidir.


Fenilketonürisiz bir diğer bozukluk ise kofaktör eksikliğidir. Yukarıda bahsedilen tetrahidrobiopterin (BH4) bir kofaktörtür ve fenilalaninin tirozine metabolize edilmesinde yardımcıdır. Bu hastaların fenilalanin hidroksilaz (PAH) enziminde herhangi bir eksiklik yoktur fakat kofaktör üretilirken gerekli olan enzimlerde bozukluk görülür.


Fenilketonüri testi yenidoğanlarda sıklıkla yapılan bir uygulamadır. Topuktan alınan kandan bu test yapılır fakat kan fenilalanin seviyeleri yeni doğanda bazen hatalı olabilmektedir. Doğumu takip eden 24 saat bu durumda kritiktir ve testin tekrarı gerekli görülebilir.


Epidemiyolojisi


Dünyada birçok ülkede fenilketonüri görülmektedir. Avrupa genel alındığında yapılan araştırmalar sonucunda doğan her 10.000 bebekte yalnızca bir tanesinde fenilketonüri görülmüştür (3). Finlandiya en düşük prevelansa sahiptir. Doğan her 100.000 bebekten birinde görülmektedir. Türkiye de ise prevelans avrupaya kıyasla yüksektir. Doğan her 4000 bebekte bir fenilketonüri görülmektedir. Bunun sebebi de akraba evliliğinin yaygın görülmesidir (4,5).

Tıbbi Beslenme Terapisi


lk aşamada fenilalanin fenilalanin hidroksilaz (PAH) enzimi eksikliği sebebiyle tirozine metabolize edilemediği için fenilalanin kanda toksik miktarlara ulaşmamasını sağlamak gereklidir. Aynı zamanda tirozin eksikliği görüleceği için bu eksikliği gidermek de ilk aşamanın içinde bulunmaktadır (6). Tirozinin suplement olarak takviye edilmesi de etkili bir yöntemdir (7). Fenilketonüri hastalarının diyetine uyması çok önemlidir çünkü plazmadaki fenilalanin artışı doğrudan zekâ geriliği ile bağlantılıdır ve görülen zekâ geriliğinin geri dönüşü yoktur. Bu sebeple ne kadar erken teşhis edilirse hastada o kadar az kalıcı bir hasar görülür (8). Beslenme tedavisinde protein miktarını düşürmek önemli bir adımdır. Protein alımı düştükçe kan fenilalanin seviyeleri de o kadar kontrol altında kalacaktır. Bu sebeple proteince zengin olan et, tavuk, balık, yumurta, süt ve süt ürünleri diyette sınırlandırılmalıdır.


Fenilketonüri hastalarının hayat kalitelerini yüksek tutmak da önemli bir noktadır. Buna dayanarak bu hastaların tolerasyonunu olabildiğince yukarıda tutmak gerekir (9).


Sonuç


Epidemiyolojik olarak prevelansı Türkiye’de çok yüksek seyreden genetik yolla nesilden nesile aktarılan ve akraba evlilikleri sonucu görülme riski katlanarak artan fenilketonüri hastalığı buna rağmen dünyada az rastlanmaktadır. Ülkemizde prevelansı yüksek olduğu için her bireyin farkındalığının yüksek olması çok önemlidir.


Hastalığın diyet ile doğrudan ilişkisi göz önünde bulundurulduğunda ise ailelerin hastayla birlikte doktor ve diyetisyen ile işbirliğine girmesi hayati önem taşımaktadır çünkü bireyin yememesi gereken veya kısıtlanan her besin bireyde geri dönüştürülemez bir zekâ geriliğine sebebiyet verir. Bu durum her yaşta geçerli olduğu için de ömür boyu devam edecek bir tıbbi beslenme terapisi şarttır.






Kaynakçalar

1)ErişimAdresi:http://faculty.uscupstate.edu/cbender/Web%20page%20folder%20enmass/CHM%20397-599/Blau%20et%20al%20rev_2010.pdf

2) Brown, Christine S., and Uta Lichter-Konecki. "Phenylketonuria (PKU): A problem solved?." Molecular genetics and metabolism reports 6 (2016): 8-12.

3) Loeber JG. Neonatal screening in Europe; the situation in 2004.J Inherit Metab Dis 2007; 30: 430–38.

4) Ozalp I, Coskun T, Tokatli A, et al. Newborn PKU screening in Turkey: at present and organization for future. Turk J Pediatr 2001; 43: 97–101.

5) Zschocke J, Mallory JP, Eiken HG, Nevin NC. Phenylketonuria and the peoples of Northern Ireland. Hum Genet 1997; 100: 189–94.

6)ErişimAdresi: https://www.researchgate.net/profile/Buesra_Donat/publication/331319899_The_Importance_Contribution_and_Problems_of_Parents_with_Phenylketonuria_PKU_-_An_Association_in_Istanbul/links/5c73b2b4458515831f6d213a/The-Importance-Contribution-and-Problems-of-Parents-with-Phenylketonuria-PKU-An-Association-in-Istanbul.pdf

7) American Academy of Pediatrics. Inborn Errors of Metabolism; Newborn Screening. Pediatric Nutrition Handbook (2009). : 661-665

8) Giovannini, M., & ark. Phenylketonuria: Nutritional Advances and Challenges. Nutrition &Metabolism Dergisi. (2012).

9) Vockley, J., & ark. Phenylalanine hydroxylase deficiency: diagnosis and management guideline. Genetics in Medicine. (2014).

10)Kapak Fotoğrafı Erişim Adresi: https://www.wikiwand.com/en/Phenylketonuria

11) Resim 1 Erişim Adresi: https://www.bilgiustam.com/beyin-dostu-tirozinin-yararlari-ve-en-iyi-kaynaklari/

12) Resim 2 Erişim Adresi: http://www.drbulentaldemir.com/fenilketonuri/

77 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi