Kalıtsal Ataksiler


Ayça İrgit - İstanbul Teknik Üniversitesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik

Ataksi Nedir?

Yunanca’da düzensiz anlamına gelen ‘ataksi’ kelimesi, sakar ve düzensiz hareketleri içeren denge bozukluklarını tanımlamak için kullanılmaktadır. Hareketlerin koordinasyonunda sinir sistemi etkin rol bir oynamakta olup sinir sisteminde meydana gelen hasarlar sonucu ataksi ortaya çıkabilmektedir. Beyin, omurilik ve sinirlerde meydana gelen işlev bozuklukları ataksiye neden olabilmekle birlikte, özellikle vücudun denge merkezi olan beyincikte meydana gelen hasarlar sonucunda ataksi oluşumu görülmektedir. Ataksi; koordinasyon, denge ve konuşma bozukluklarını içeren kas gruplarındaki bozulmalar sonucu oluşmaktadır. Denge sağlamada ve yürümede güçlük, el hareketlerinde dengesizlik ve sakarlık, görme sorunları, konuşma güçlükleri ve titreme ataksilerin yaygın görülen belirtilerindendir.[1]


Ataksiler; kalıtım şekilleri, klinik bulguları ve hastalığın görülmeye başlandığı yaş göz önüne alınarak sınıflandırılabilmektedir. Kalıtım özelliklerine göre ataksiler, herediter (kalıtsal) ataksiler ve non-heriditer (kalıtsal olmayan) ataksiler olarak iki gruba ayrılabilir. Ataksi bazı bireylerde kalıtsal (heriditer ataksiler) olabilmekle birlikte bazı bireylerde ataksi oluşumu sonradan gözlenir (non-heriditer).[2]

Kalıtsal Ataksiler

Kalıtsal (herediter) ataksiler hasta bireyde ataksi oluşumunun ebeveynlerinden kalıtıldığı genler sonucunda görüldüğü ataksilerdir. Kalıtsal ataksiler kalıtım şekillerine göre Otozomal Baskın (Otozomal Dominant: OD), Otozomal Çekinik (Otozomal Resesif: OR) ve X’e bağlı kalıtım olmak üzere 3 grupta incelenmektedir.[3,4]

Otozomal Çekinik Kalıtılan Ataksiler

Otozomal çekinik kalıtım gösteren ataksiler, genin iki kopyasının da mutasyona uğradığı durumlarda belirtilerini gösterir. Ebeveynler genellikle heterozigot olup semptomları göstermezler. Tipik olarak aile bireylerinden birinde hastalık gözlemlenir ve her bir çocukta hastalığın gözlenme ihtimali %25’tir.[2]


Şekil1: Otozomal Çekinik Kalıtım.[5]

Otozomal çekinik kalıtılan ataksilerde genellikle çocukluk ve erken erişkinlik döneminde (<20 yaş) semptomlar görülmeye başlanır. [6]


Friedreich ataksisi (FA), en sık görülen otozomal çekinik ataksidir. Ataksi-Telenjiektazi (AT), Charlevoix-Saguenay Otozomal Resesif Spastik Ataksisi (ARSACS), Abetalipoproteinemi (Bassen-Kornzweig hastalığı), Ataksi Okülomotor Apraksi (Tip1 ve Tip2), Koenzim Q10 Eksikliği ile Birlikte İzlenen Ataksi, Serebrotendinoz Ksantomatozis, E Vitamini Eksikliği ile Birlikte İzlenen Ataksi; otozomal çekinik kalıtım gösteren ataksilerden bazılarıdır. [6]

Otozomal Baskın Kalıtılan Ataksiler

Otozomal baskın kalıtım gösteren ataksiler, genin bir mutasyonlu kopyası olduğu durumlarda belirtilerini gösteren ataksi grubudur. Heterozigot ya da homozigot baskın genotipe sahip bireylerde hastalığın semptomları gözlenmektedir. Heterozigot ebeveynlerin çocuklarının hasta olma ihtimali %75 iken homozigot baskın genotipe sahip bir bireyin çocukları da hasta olmaktadır.


Şekil2: Otozomal Baskın Kalıtım.[7]

Otozomal kalıtımlı ataksilerin çoğunu Spino-Serebellar Ataksiler (SCA) oluşturur. 31 farklı tipte otozomal baskın SCA tipi bulunmaktadır ve alt tiplerinin toplumlar arasında görülme sıklığı farklılıklar göstermektedir. SCA hastalığında semptomlar genellikle genç yetişkinlik ile ileri yetişkinlik arasında görülmeye başlanır. Dentato-rubro-pallido-luysian atrofi (DRPLA) otozomal baskın kalıtım gösteren diğer bir hastalıktır.[2,4]

X’e Bağlı Kalıtılan Ataksiler

X kromozomuna bağlı kalıtım gösteren ataksiler, X kromozomunda bulunan mutasyonların ebeveynlerden çocuklara aktarılması ile görülür. X kromozomuna bağlı kalıtımda erkek çocuğa anneden mutasyonlu gen aktarıldığında hastalık görülmekle birlikte, kız çocuklarında hastalığın çekinik ya da baskın kalıtım gösterme durumunda hastalığın görülme ihtimali de değişir.


Şekil3: X Kromozomuna Bağlı Kalıtım.[8]

Arts sendromu, Mental retardasyon, mikrosefali, epilepsi ve ataksi (Angelman-benzeri sendrom), Ataksi- demans (SCAX4), Sideroblastik Anemi ve Spinoserebellar Ataksi (XLSA/A) ve Frajil X-ilişkili Tremor-Ataksi (FXTAS) X kromozomuna bağlı kalıtım gösteren

ataksilerden bazılarıdır. [2,4]

Kalıtsal Ataksilerin Tanı ve Tedavisi

Kalıtsal ataksilerde tanı koymak için anamnez, nörogörüntüleme, klinik ve fizik muayene bulguları ve moleküler çalışmalar kullanılmaktadır. Laboratuar verileri ve elektrofizyolojik çalışmalar tanı koymakta kullanılan diğer metotlardır.[2]


Bazı nadir kalıtsal ataksilerin tedavisi olmakla birlikte çoğu kalıtsal ataksinin tedavisi yoktur ve hastalığın semptomlarına yönelik tedaviler uygulanmaktadır. Fizik tedavi, rehabilitasyon ve psikolojik danışmanlık hastaların ve ailelerinin yaşam kalitesini arttırmaya yönelik uygulanan ek tedavilerdir.[4]




Referanslar

1. International Parkinson and Movement Disorder Society, (2017), Ataksi: Hastalar İçin Temel Bilgiler [Broşür], Erişim Adresi: https://www.movementdisorders.org/MDS-Files1/Education/Patient-Education/Ataxia/pat-Handouts-Ataxia-Turkish-v1.pdf

2. Koç, F., (2011). Herediter Ataksiler, Erişim Adresi:

file:///C:/Users/Hp/Downloads/Herediter_Ataksiler%20(2).pdf

3. Boz, P., B., Koç, F., Sel, S., K., Güzel, A., İ. & Kasap, H., (2016), Freidreich Ataksisi ve Spinoserebellar Ataksi Tip 1, 2, 3 ve 6’nın Genotipik ve Fenotipik Özellikleri, Arch Neuropsychiatr 53: 115-119, DOI: 10.5152/npa.2015.9925

4. International Parkinson and Movement Disorder Society, (2016), Kalıtsal Ataksiler: Hastalar İçin Temel Bilgiler [Broşür], Erişim Adresi: https://www.movementdisorders.org/MDS-Files1/Education/Patient-Education/Hereditary-Ataxia/pat-Handouts-Hereditary-Ataxia-Turkish-v1.pdf

5. Filiz Aydın, P. (2017). Kalıtım Kalıpları. 20 Ağustos 2020 tarihinde https://docplayer.biz.tr/57208246-Istanbul-tip-fakultesi-tibbi-biyoloji-ad-prof-dr-filiz-aydin.html adresinden erişildi.

6. Kaleağası, H., (2015), Friedreich Ataksisi Dışı Otozomal Resesif Kalıtsal Ataksiler, Parkinson Hastalığı ve Hareket Bozuklukları Dergisi;18(1-2):8-16, doi: 10.5606/phhb.dergisi.2015.02

7. Filiz Aydın, P. (2017). Kalıtım Kalıpları. 20 Ağustos 2020 tarihinde https://docplayer.biz.tr/57208246-Istanbul-tip-fakultesi-tibbi-biyoloji-ad-prof-dr-filiz-aydin.html adresinden erişildi.

8. Şekil3 Erişim Adresi: http://rosalind.info/glossary/x-linked-trait/

60 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi