Neden Yaşlanıyoruz?


Ceyda Sönmez, Gebze Teknik Üniversitesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik


Neden yaşlandığımızı hiç düşündünüz mü? Hücresel yaşlanma, organizma yaşlanmasını tetikliyor mu? Hücreler, yaşamı boyunca belli bir sayıda bölünebilirler. Hücresel yaşlanma sonucu, hücreler bölünme yeteneklerini kaybederler ve yeni hücre üretemezler fakat metabolik olarak aktif kalırlar. Hücredeki bu yaşlanma değişik faktörlere bağlıdır. Radyasyon veya bölünmedeki hatalar nedeniyle gerçekleşebilir ama bireyin kronolojik yaşına bağlı değildir. Öte yandan organizmalarda yaşlanma ise değişik şekillerde tanımlanmaktadır. Rockstein’ a ait bir tanımla şöyledir: "İnsan yaşlanması karmaşık bir olaydır ya da olaylar toplamıdır; ilerleyen kronolojik yaşla birlikte ortaya çıkan, biyolojik, sosyal, ekonomik ve psikolojik değişimlerin toplamıdır. Bu iç ve dış değişiklikler, ayrıca etkileşebilir ve birbirine bağlı olabilir”. Yaklaşık 35 yıl önce Leonard Hayflick hücresel yaşlanma üzerine çalışmalar yapmış ve normal insan bağ dokusu hücrelerinin (fibroblastlarının), kabaca 50 hücre bölünmesi sonunda, gelişme ve bölünme yeteneklerini yitirdiğini bulmuştur. Bu çalışmalar yürütülürken, yaşlanmış hücrelerdeki bölünme yeteneği kaybının, organizmanın yaşlanması üzerindeki etkisi bilinmiyordu. Sonrasında yapılan bazı çalışmalar, organizmadaki yaşlanmanın hücresel yaşlanmayla ilişkisini ortaya çıkarmıştır. Yapılan bu çalışmalara örnek olarak, yaşlı insanlardan alınan hücreler ile genç insanlardan alınanlar kültür ortamında karşılaştırılmış ve bunun sonucunda yaşlı insan hücrelerinin, bölünme yeteneklerini kaybettiği ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda bir insan embriyo hücresi yaklaşık 60-80 defa bölündükten sonra yaşlanmaya başlarken orta yaşlı bir insandan alınan hücreler, yaşlanmadan önce sadece 10-20 defa bölünebilmiştir. Diğer yandan, kısa ömürlü bir türden alınan hücrelerin bölünme sayısı, daha uzun bir yaşam süresine sahip olan bir canlıdaki hücre bölünmesinden daha azdır. Ayrıca bazı genetik hastalığa sahip bireylerdeki hücreler, normal bireydekilere kıyasla daha az bölünürler.


Peki hücresel yaşlanmaya neden olan etkenler nelerdir? Her türdeki canlı hücreleri belli bir genetik saate sahiptir. Genetik saat, hücrenin bölünme sayısı ve kapasitesine bağlıdır ve her türde farklıdır. Bu sebeple, farklı türdeki canlılar ve hatta aynı türdeki bireyler farklı yaşam sürelerine sahiptir. Bir diğer etken ise hücre metabolizmasında, bölünme sırasında gerçekleşen hatalardır. Radyasyon veya bazı serbest radikallere bağlı gerçekleşen hasarlar, mutasyonlar, tamir mekanizmalarının bozulması veya genetik bilginin aktarımındaki hatalar buna örnek olarak verilebilir. Metabolizmadaki bu hataların birikmesiyle hücreler verimini kaybeder ve hücresel yaşlanmaya sebep olur.


Son zamanlarda dikkat çekilen bir diğer etken ise telomer kaybı teorisidir. Telomerler, kromozomların ucunda bulunan, tekrar eden özelleşmiş DNA dizileridir. Bu bölgeler protein üretilmeyen guanin bazı açısından zengindir. Örneğin ökaryotik hücrelerde kromozomların uçları TTAGGG dizilerin tekrarlarını içerir. Telomerler, hücrede diğer dizilerden farklı biyolojik işlevlere sahiptir. Bir ayakkabı bağcığının ucundaki plastik parçalarını düşünelim, telomerler de benzer bir şekilde kromozomu koruyan parçalardır. Kromozomun son kısmını genetik çeşitlenme (rekombinasyon), yıkım veya birleşme (füzyon) gibi durumlara karşı korurken kromozomun dengesini ve bütünlüğünü sağlar. Hücreler her bölündüğünde telomerlerde kısalma meydana gelir. Alexey Olovnikov çalışmalarında, hücre bölünmesi sonucu kromozomların yapısal olarak kısaldığını ve uçlarında eksilmeler olduğunu saptamıştır. Bu eksilme sonucu, hücreler bölünme yeteneklerini kaybediyor ve belli miktarda bir eksilme sonucunda hücreler ölüyordu. İnsan embriyosunu düşünecek olursak telomer uzunluğu yaklaşık 15.000 baz çiftinden meydana gelir. Anne rahmindeyken çok hızlı bölünme ve çoğalma gerçekleştiği için 5.000’e yakın baz çifti kaybedilir ve yeni doğan bir bebekte telomerler yaklaşık 10.000 baz çiftine sahiptir. Her bölünme sonucu 20-200 baz çifti kısalır ve kritik bir noktaya ulaştığında bölünme artık durur. Ardından hücresel yaşlanma ve ölüm gelir. İnsanda bu kritik nokta 3.00-4.000 baz çiftidir ve yaklaşık 100 hücre döngüsünden sonra gerçekleşir. Telomerlerin kısalması sadece hücre döngüsüyle alakalı değildir. Bazı genetik ve çevresel faktörler de bu kısalmada rol oynar. Anne rahminin yeni doğandaki telomer uzunluğunu etkileyebileceği fikri çok yakın bir zamanda ortaya atılmıştır. Bunun yanında, babanın yaşı arttıkça doğacak bebeğin telomer uzunluğunun artacağı biliniyor. Yanlış beslenme, sağlıksız ve hareketsiz yaşam tarzı, toksinler, çevresel kirlilik gibi sayabileceğimiz faktörlerin de telomer uzunluğu ve yaşlanma üzerinde etkisi vardır. Yapılan bazı çalışmalar, birçok hastalığın telomer kaybından kaynaklanabileceğini göstermiştir. Telomerlerin uzunluğunun korunması, sağlıklı ve uzun bir yaşam anlamına gelmektedir.






Kaynakçalar

1. Kurtuluş Atlı, A. Nihat Bozcuk, TELOMER VE HÜCRESEL YAŞLANMA, Turkish Journal of Geriatrics Geriatri 5 (3): 111-114,2002

2. Hayflick L., Aging under Glass.Mutation Research, 1991,256:69-80

3. Olovnikov A.M.: A Theory of Marginotomy.J. Theor, 1973,41:181-190

4. Rockstein M., Sussman M.: Biology of Aging. Wadsworth Publishing Company,

Belmont, California,1979.

5. Dubrona K., Perrod S., Gassel S.M.: Turning Telomeres Off and On.Curr.Opın. Cell

Biology,2001,13:281-289.

6. Hendorson E., Larson D., Melton W., Samphay E., Spongler E., Greider C., Ryan T.,

Blackburn E., Structure, Synthesis and Regulation of Telomeres, Cancer cells,

1988.6:453-461.

7. Zakian V.A.: Life and Cancer Without Telomerase. Cell, 1997.91:1-3.

8. Erişim adresi: https://www.dunya.com/iyilik-saglik/nedir-bu-telomer-dedikleri-

haberi-412182

9. Erişim adresi: http://www.journalagent.com/turkhijyen/pdfs/THDBD_66_4_187_195.pdf


170 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi