Tarihte Bilim Adına Çalışmış Kadınlar


Ayça Nur Demir - Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Tıp Fakültesi


Tarihe baktığımızda milyonlarca yıl önce atalarımız sadece Afrika’da kalmayıp farklı yerleri görmek ve oralarda yeni yaşamlar kurmak için göç etmişlerdir. Bu göçler sonucunda yerleştikleri o yerlerde zamanla evrimleşerek farklı canlılar oluşmuş ve onlar da bu yolu takip ederek göç etmişlerdir. Bu evrimleşme sonucunda ortaya çıkan canlılardan biri insanlardır.


İnsanoğlu olarak da yazılı kaynaklarda yer alan bizler bu Dünya üzerinde yaklaşık olarak 400.000 yıldır yaşamaktayız. Tabi ki yalnız değildik. Evrimleşen diğer canlılar ile beraberdik. Zaman ilerledikçe artık bulunduğumuz bölge bize yetmemeye başladı ve içimizde uyanan o merak duygusu ile yeni yerlere gitmeye başladık. Gittiğimiz yerlerde artık yerleşik düzene geçerek göç etme durumunu yavaş yavaş bitirdik. Önce işe tarım ile başladık. Kurduğumuz köyler artık bir kasaba ve zamanla bir şehir haline geldi. İnsanlar artık kendi parasını kazanmaya başladı. Tabi tüm insanlar sadece tarım ve ekonomi ile ilgilenmiyordu. İçlerinde ilk felsefeyi hatta bilimi başlatan farklı görüşte olan insanlar da vardı.


Artık yaşamımızı sadece tarım vs. değil bilim ve sanat da şekillendirmeye başladı. Yıllar geçtikçe bilim ve sanat ilerledi. Onlarda çalışma yapan insanlar arttı. Bazıları ise sadece yaşadığı bölgede değil tüm dünyada adını duyurdu.


Neden böyle bir giriş yaptım? Çünkü çok kısa bir şekilde insanlık nasıl bu noktaya geldi anlamak ve merak edip daha detaylı araştırma yapmak için. Şimdi ben de bu yazımda biraz farklı bir yol seçerek -hepsi olmasa da- tarihte bilim için çalışmış kadınları tanıtmak ve hangi çalışmalarda bulunmuş onlardan bahsetmek istiyorum.


Hypatia


Nam-ı diğer İskenderiyeli Hypatia. Günümüzden yaklaşık 1600 yıl önce İskenderiye’de yaşamış ve maalesef ki o dönemde meydana gelen bir iç karışıklık sonucu hayatını kaybetmiştir.[1]


ŞEKİL-1: Hypatia’nın temsili resmi[19]

İskenderiyeli Hypatia bir matematikçi, fizikçi ve de astronomdur. Dönemin ünlü matematikçilerinden biri olan Theon’un kızıdır. O zamanki şartlarda kadınların tek görevi evde olmak ve çocuk bakmaktır. Lakin Theon kızının en iyi eğitimi almasını sağlamış ve kendisinden daha iyi bir filozof olmasına yardımcı olmuştur.[1]


Hypatia Atina’da eğitimini tamamladıktan sonra İskenderiye’ye dönmüş ve burada okulun başına geçmiştir. Platonun fikirlerini benimsemiş ve hatta onların fikirlerini halka anlatmıştır. Tabi bu arada ünü her yere yayılmaya devam etmekte ve artık ders verdiği kişiler Roma’nın ünlü yöneticileri de olmaya başlamıştır.[1]


Çalışmaları içinde sadece felsefe yoktur. Bunların yanında matematik ve gök cisimleri üzerine de araştırmalar yapmıştır. Öklid ve diğer Yunanlı matematikçilerin çalışmalarını incelemiş, Batlamyus’un astronomi kitaplarını düzenlemiştir. Ayrıca aritmetik üzerine 13 ciltlik bir derlemesi, Apollonius’un konikleri hakkında yorumları ve Astronominin Kanunları” adlı bir kitabı bulunmaktadır.[2,3]

Caroline Herschel


Caroline Lucretia Herschel, belki bu isim tanıdık gelebilir sizlere William Herschel’ın kız kardeşidir. İki kardeş yıllarca beraber astronomi alanında çalışmışlardır. Caroline Herschel’ın astronomiye olan en büyük katkısı, bazı kuyruklu yıldızları keşfetmesidir. Hatta bizzat kendi isminin verildiği kuyruklu yıldız 35P/Herschel-Rigollet'nin keşfi önemlidir.[4,5]


ŞEKİL-2: Caroline Herschel[20]

Baktığımızda Herschel, bilime olan katkılarından ötürü maddi ödeme yapılan, Kraliyet Astronomi Derneği Altın Madalyası’nı kazanan ve Kraliyet Astronomi Derneği’nin onursal üyeleri arasına giren ilk kadındır. Ayrıca Kraliyet İrlanda Derneği’nin onursal üyesi olmuştur.


Başta kardeşinin astronomiye olan ilgisinin artmasıyla ona yardım etmeye başlamıştır. Kardeşine yardım ettikçe kendisinde de bu merak gelişmiştir. İlerleyen yıllarda ise kardeşinden daha çok çalışmalar ortaya koymuştur. Pek çok astronomik cisim gözlemlemiştir. 8 tane kuyruklu yıldızın keşfinde öncüdür. 1888 yılında keşfedilen kuyruklu yıldız 281 Lucretia, Herschel’in ikinci adı kullanılarak adlandırılmıştır. Ay’daki C. Herschel krateri de onun adını taşımaktadır.[6,7]


Ada Lovelace


Esasen Ada Byron olarak dünyaya gelmiştir ama günümüzde Ada Lovelace olarak bilinmektedir. Kendisi İngiliz matematikçi ve yazardır. Esas olarak Charles Babbage'in erken dönem mekanik genel amaçlı bilgisayarı Analitik Makine üzerindeki çalışmaları ile bilinir. Makine hakkındaki notları, bir bilgisayar tarafından işlenmek üzere yazılan ilk algoritmayı içerir. Bundan dolayı genel kanı dünyanın ilk bilgisayar programcısı olduğudur.[8]


ŞEKİL-3: Ada Lovelace[21]

Lovelace’ın notları diğer bilim insanlarının matematik ve analitik notlarından farklı olarak salt hesaplamanın ötesine geçmiş ve bilgisayarların kapasiteleri üzerine bir görüş geliştirmiştir. Bilime şiirsel bir biçimde yaklaşımı ona, ortak çalışma aracı olarak teknolojinin birey ve toplumla ilişkisinin nasıl olduğunu inceleyen analitik motorun temel sorularını sormasına yardımcı olmuştur.[9]


Bunların yanında beyne ilgi duymaya başladı ve sinirler arasındaki bağlantının matematiksel bir modelinin oluşturmak istedi ama maalesef bunu gerçekleştiremedi. 36 yaşında kanserden hayatını kaybetti. Ama günümüzde Ada Lovelace ismi farklı bilgisayar programlarında, konferanslarda ve yarışmalarda anılmaktadır.[9]


Marie Curie


Polonya asıllı kimyager ve fizikçidir. Radyoaktivite üzerine çalışmalar yapmıştır. İki farklı alanda Nobel ödülü alan ilk kadın bilim insanıdır. Radyoaktiviteyi keşfetmesi uranyum ile yaptığı çalışmalar sonucunda olmuştur. Toryumun radyoaktif özelliğini keşfetmiş ve radyum elementini ayrıştırmıştır. 1903’te Nobel Fizik Ödülü, 1911’de Nobel Kimya ödülünü kazanmış ve radyoloji bilimini kurmuştur.[10]

ŞEKİL-4: Marie Curie[22]

Yaptığı işler sadece bunlarla sınırlı kalmamıştır. Sorbonne’da öğretmenlik yaptı. Ayrıca radyoaktivite üzerine yaptığı çalışmalar ile Varşova'nın Clandestine Floating Üniversitesi’nde okudu ve uygulamalı bilimsel eğitimine başladı. 1914 yılında Paris Üniversitesi’nde Radyum Enstitüsü kuruldu ve Marie Curie oraya ilk müdür olarak atandı. 1920'li yıllarda bilime katkısını sürdürdü. Varşova'daki Radyum Enstitüsü'nün kurulmasında önemli rol oynadı.[10,11]


Ama maalesef uzun yıllar radyasyona maruz kalması sonucu 1934 yılında kan kanserinden hayatını kaybetti. Ona “bilim için ölen kadın” denildi. Radyoaktivite çalışmalarından dolayı, radyoaktivite birimine “curie” denmektedir. Çalışmaları o kadar çok radyasyona maruz kalmıştır ki özel kurşun bloklarda saklanmakta ve sadece radyoaktif koruma ile incelenebilmektedir.[11]


Rosalind Franklin


Rosalind Elsie Franklin İngiliz biyofizikçi, kimyager ve kristallografçısıdır. Virüs, kömür, grafitin yapılarının anlaşılmasında önemli katkıları olmuştur. Bu katkıları takdir edilmiştir ama DNA için yaptığı çalışmaların değeri yıllar sonra anlaşılmıştır.


ŞEKİL-5: Rosalind Franklin[23]

En çok Watson ve Crick'in DNA'nın yapısını keşfetmelerinden önce yaptığı X-ışını kırınımı çalışmalarıyla ve öne sürdüğü hipotezlerle tanınmıştır. Daha sonra ise tütün mozaik virüsü ve polio virüsler için yaptığı araştırmalarla dikkat çekmiştir. 1947-1950 yılları arasında Paris'te Jacques Mering ile birlikte Devlet Kimya Hizmetleri Merkez Laboratuvarı'nda X ışınları kırınımı yöntemi üzerinde çalıştı. Bu çalışmalarının etkisiyle, ısıtılan karbonlarda grafit oluşumundan kaynaklanan yapısal değişiklikleri araştırarak kok kömürü sanayii ve atom teknolojisi açısından değerli bulgular elde etti.[12,13]


1951 yılında İngiltere’ye döndüğünde Tıbbi Araştırma Konseyi’nin biyofizik biriminde çalışmaya başladı. Asıl işi protein ve lipitlerin X ışını kırınımını araştırmak olsa da Franklin’den DNA’nın yapısını araştırmasını istediler. Genç bilim insanı, burada Fransa'da öğrendiği X ışınları kırınım yöntemini kullanarak DNA'nın yoğunluğunu, sarmal biçimini ve başka önemli özelliklerini saptadı. 1951'den 1953'e dek süren çalışmalarını sürdürdü.[14]


1957 yılında 37 yaşında yumurtalık kanserinden hayatını kaybetti.


Jocelyn Bell Burnell


Jocelyn Bell Burnell Kuzey İrlanda’lı astrofizikçidir. Lisansüstü öğrencisi iken ilk radyo pulsarlarını keşfetti. İlk olarak pulsarları gözlemlemesine ve de analiz etmesine rağmen Jocelyn Bell Burnell’ın adı Nobel Fizik Ödülü’de yer almamıştır.[15,16]


ŞEKİL-6: Jocelyn Bell Burnell[24]

Jocelyn Burnell, 2002'den 2004'e kadar Kraliyet Astronomi Topluluğu'nun başkanlığını, 2008'den 2010'a kadar Fizik Enstitüsü'nün başkanlığını yapmıştır ve de 2011'in başlarında Marshall Stoneham'ın ölümünden sonraki sürede de geçici olarak başkanlık görevini sürdürmüştür.[16]


Tabi sadece bunlarla sınırlı kalmamış. Birçok ödül ve onur nişanı da almıştır. Şu anda 76 yaşında olup halen çalışmalarına devam etmektedir.


Maryam Mirzakhani


İranlı matematikçi. 1977 yılında Tahran’da doğdu. Tahran’da üstün yetenekli öğrencilere hizmet veren bir okulda eğitim gördü. 1994 ve 1995'te ülkesinin matematik olimpiyat takımında yer aldı ve altın madalya aldı.

ŞEKİL-7: Maryam Mirzakhani[25]

1999'da Şerif Teknoloji Üniversitesi'nden mezun oldu. Lisansüstü çalışma için ABD’ye gitti. 2004'te Harvard'dan doktorasını aldı. 2004-2008 yıllarında Clay Matematik Enstitüsü ve Princeton Üniversitesi’nde görev yaptı. 2008 yılına gelindiğinde ise Stanford Üniversitesi’nde profesör oldu. 2014 yılında Uluslararası Matematikçiler Kongresi tarafından Fields Madalyası’na layık görüldü. Bu ödülü alan tek kadın olarak adını altın harflerle yazdırdı.[17,18]


Maryam Mirzakhani’nin çalışmaları dinamik sistemler ve geometrinin kesişiminde yer alıyordu. Karmaşık çok katlılar ve hiperbolik yüzeyler gibi nesneler üzerinde çalıştı, ancak matematiğin başka alanlarına da katkıları oldu.[18]


Mirzakhani maalesef 40 yaşında meme kanserinden hayatını kaybetti.

Yazımın sonuna gelirken şunu demek isterim. Başta da dediğim gibi bilim için çalışmış ve çalışmaya devam eden nice kadınlar vardır. Hepsini buraya yazamasam da gerekli araştırmalar yaptığımızda daha birçoğuna ulaşabiliriz. Ve şunu diyebiliriz ki insanlık var oldukça içinde yaşattığı o merak ve araştırma duygusu ile bilim ilerlemeye devam edecektir.

Bilimle Kalın…






Referanslar

1- Rullmann, M. (1996). Kadın Filozoflar: "Antikçağ'dan Aydınlanmaya Kadar". (T. Mengüşoğlu, Çev.). İstanbul:Kabalcı. ss. 66-70

2- Eves, H. W. (1964). "An introduction to the history of mathematics". New York, NY: The Saunders Series. (5th ed.)

3- Osen, L. M. (1992). "Women in mathematics." Cambridge, MA: The Massachusetts Institute of Technology.

4- Nysewander, M. (1998). "Caroline Herschel. Biographies of Women Mathematicians". Atlanta: Agnes Scott College.

5- Herschel, C. L. (1876). (Herschel, Mrs. John, Ed.). "Memoir and Correspondence of Caroline Herschel". Londra: John Murray, Albemarle Street.

6- Ashworth, W. (2004). "Untitled Review.". The British Society for the History of Science. Vol. 37 No. 3:350–351.

7- Hoskin, M. (2008). "Carolyn Lucretia Herschel". New York: New Dictionary of Scientific Biography. 3. Scribners. ss. 286–287.

8- Francis, J. (2003), "Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes’". Annals of the History of Computing (IEEE). 25-(4): 16–26.

9- Phillips, A. L. (2011). "Crowdsourcing gender equity: Ada lovelace day, and its companion website, aims to raise the profile of women in science and technology". American Scientist 99-(6): 463.

10- Mould, R. F. (1998). "The discovery of radim in 1898 by Maria Skłodowska Curie (1867 - 1934) and Pierre Curie (1859 - 1906) with commentary on theri life and times". The British Journal of Radiology.

11- Robert, W. R. (1974). "Marie Curie". USA: New American Library. p. 12.

12- Bangham, D. H. ve Franklin, R. E. (1946). "Thermal expansion of coals and carbonised coals". Transactions of the Faraday Society. 48: 289–295, doi:10.1039/TF946420B289

13- Franklin, R. E. (1950). "The interpretation of diffuse X-ray diagrams of carbon". Acta Crystallographica. 3-(2): 107–121

14- Rosalind, F., Klug, A., Finch, J.T. ve Holmes, K. C. (1958). "On the Structure of Some Ribonucleoprotein Particles". Discussions of the Faraday Society. 25: 197–198, doi:10.1039/DF9582500197

15- Hargittai, I. (2003). "The road to Stockholm : Nobel Prizes, science, and scientists. " Oxford: Oxford University Press. s. 240

16- Burnell, S. J. (2004). "So Few Pulsars, So Few Females". Science. 304 (5670). ss. 489–426. doi:10.1126/science.304.5670.489

17- Mirzakhani, M. (2005). "Curriculum Vitae" Archived from the original on 24 November 2005. Retrieved 13 August 2014.

18- Newhall, M. (2005). "'Brilliant' minds honored: Maryam Mirzakhani". USA Today.

19- Şekil-1: Antik Tarih Sitesi. (2019, 18 Eylül). Antik Dünyanın Son Bilim İnsanı İskenderiyeli Hypatia Kimdir? 23 Mayıs 2020 tarihinde http://www.antiktarih.com/2019/09/18/iskenderiyeli-hypatia-kimdir/ sitesinden alınmıştır.

20- Şekil-2: Britannica Ansiklopedisinin Editörleri. (1998, 20 Temmuz). Caroline Herschel. 23 Mayıs 2020 tarihinde https://www.britannica.com/biography/Caroline-Lucretia-Herschel sitesinden alınmıştır.

21- Şekil-3: Biography.com Editors. (2014, 2 Nisan). Ada Lovelace. 23 Mayıs 2020 tarihinde https://www.biography.com/scholar/ada-lovelace sitesinden alınmıştır.

22- Şekil-4: Bilim ve Gelecek Ekibi. (2019, 2 Kasım). Bilimin Öncüleri: Marie Curie (1867-1934). 25 Mayıs 2020 tarihinde https://bilimvegelecek.com.tr/index.php/2019/11/02/bilimin-onculeri-marie-curie-1867-1934/ sitesinden alınmıştır.

23- Şekil-5: Mary Bagley. (2013, 19 Eylül). Rosalind Franklin: Biography & Discovery of DNA Structure. 25 Mayıs 2020 tarihinde https://www.livescience.com/39804-rosalind-franklin.html sitesinden alınmıştır.

24- Şekil-6: Biography.com Editors. (2014, 2 Nisan). Jocelyn Bell Burnell. 23 Mayıs 2020 tarihinde https://www.biography.com/scientist/jocelyn-bell-burnell sitesinden alınmıştır.

25- Şekil-7: Martin L. White. (2015, 10 Temmuz). Maryam Mirzakhani. 23 Mayıs 2020 tarihinde https://www.britannica.com/biography/Maryam-Mirzakhani sitesinden alınmıştır.

83 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi