Çölyak Hastalığı ve Glutensiz Beslenme


Yeşim Köylüoğlu - Beslenme ve Diyetetik, Yeditepe Üniversitesi

Çölyak Hastalığı Nedir?

Çölyak hastalığı, ince bağırsağın diyet ile alınan gluten ile uyarılması sonucu, immün bağlantılı enteropatisidir ve süreğendir. Genetik yatkınlık ile bazı bireylerde ortaya çıkar. Türkiye’de görülme sıklığı %1 (çocuk ve adölesan grubunda %0,9), Asya ülkelerinde %0,5, Almanya’da ve Finlandiya’da ise %0,2 olarak tanımlanmıştır. Her geçen gün gelişen tanı yöntemleri sayesinde tanı konulan hasta sayısı artmaktadır buna karşın tanı konulmamış çokça hasta bulunmaktadır.[1,2] Çölyak hastalığı birden çok sebepten ortaya çıkabilir. Bunlar genetik olarak yatkınlık, bağırsakta fonksiyon kayıpları, düzensiz mikrobiyoma sahip olmak ve glutenin tetiklediği pro enflamatuar konjenital (doğuştan gelen) bozulmuş bağışıklık yanıtıdır. Çölyak hastalarının akrabalarında ve kardeşlerinde bu hastalığın görülme yüzdesi sırası ile %8-18 ve %30 olması, hastalığının genetik yatkınlığını göstermektedir.[2]


Şekil 1: Normal ve çölyak hastası ince bağırsak villusu

Çölyak Hastalığının Tanısı ve Semptomları

Çölyaklı çocuk ve adölesanların beslenme döngüsüne glutenli besinlerin girmesi ile teşhis erken dönemde konulmaktadır. Semptomlar genellikle kusma, ishal, vitamin eksiklikleri, büyüme geriliği ya da duraklaması ve sindirim bozuklukları ile karakterizedir. Yetişkin bireylerde ise bu semptomlar genellikle daha az görülmekte fakat atopik çölyak hastalığı denilen artmış bağırsak şikâyetleri ile karakterize olmaktadır. Çölyak hastalığının tam bir tedavisi henüz yoktur bu yüzden bu hastalar hayatları boyunca glutensiz beslenmek zorundalardır. Yaşam kalitesini düşüren bir durum olmasına ek olarak özellikle yetişkinlerde hayat boyunca sürdürdükleri beslenme alışkanlıklarını değiştirmek zor bir süreçtir. Glutensiz besinlerin fiyatlarının normal gıdalara oranla daha pahalı olması, glütensiz besinlere güvenli ulaşımın bazı zamanlarda zor olması ve özellikle fark edilmeyen çapraz bulaşların olması çölyak hastalığına sahip bireylerin hayatlarını zorlaştırmaktadır.[3]


Gluten İçermeyen Besinler ve Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Doğal olarak gluten içermeyen besinler ve içecekler yumurta, et ve et ürünleri, süt, yoğurt, peynir, meyveler, sebzeler, pirinç ve pirinç unu, kinoa, yulaf (çocuklarda günde 20-25 gram, yetişkinlerde ise 50-70 gram), patates, mısır, kuru baklagiller, karabuğday, kuruyemişler, bitkisel yağlar, bal, pekmez, reçel, çay ve kahvedir.[3]


Glutensiz olarak belirlenen bu besinler üretim aşamasında bazen çapraz bulaş yoluyla ya da doğrudan gluten içeren besinler ile temas edebilmektedir. Bu sebeple çölyak hastalarının gluten içermediğini düşündüğü paketli ürünleri satın almadan önce etiket okuyarak gluten ile temasının olup olmadığını kontrol etmesi önemlidir.[3]


Şekil 2: Gluten içermeyen, içeren ve riskli bazı besinler.[3]

Glutensiz Beslenme

Gluteni elimine ettikleri zaman çölyak hastalarının diyetlerinde makro besin ögeleri sağlıklı bireylerin makro besin ögeleri ile benzerlik gösterse de posa içeriği açısından glutenli beslenmenin daha zengin olduğu gözlemlenmiştir. Makro besin ögeleri normal diyet ile benzerlik gösterse de içerik açısından işlenmiş gluten içermeyen besinlerin yağ, tuz ve şekeri fazla içerdiği gözlemlenmiştir. Bu nedenle de glutenden kaçınırken az seçeneğe sahip bu bireylerin bu tarz sağlıksız tercihlerde bulunmaya eğilimli olabileceği düşünülmektedir.[3]


Çölyak Hastalığı Bulunmayan Bireylerde Gluten Eliminasyonu

Çölyak hastalığı olmayan insanlar arasında glutensiz beslenme son zamanlarda popüleritesini oldukça arttırmıştır ve bazı insanlar gluten içeren yiyecekleri diyetlerinden elimine ederlerse zayıflamalarına yardımcı olacağına ve sağlıklı olduğuna inanmaktadır.[4] Bu inanışın aksine glutensiz beslenmenin gerekli protein, vitamin-mineral ve posanın diyetle yeterli alınamadığı gözlemlenmiştir. Gluten genellikle karbonhidrat grubunda bulunduğundan dolayı glutensiz beslenen bireyler diyetlerinde daha fazla yağ bulunduğu için sanılanın tersi bir şekilde kilo artışına sebep olabilmektedir. Bu artmış yağ içeriği de aynı zamanda kalp ve damar hastalıklarının riskini artırabilmektedir. Bu sebeplerden dolayı glutensiz beslenmek zorunda olmayan bireylerin glutensiz beslenmesi çok sağlıklı bir durum olarak görülmemektedir. Glutensiz beslenmek zorunda olan hastalar ise bu hususlara dikkat etmek durumundadır ve gerekli protein ve posayı günlük olarak almaya özen göstermelidir.[5]


Sonuç

Çölyak hastalığı bir otoimmün hastalıktır ve genetik yatkınlığı yüksektir. Çölyak hastalığına sahip bireylerin prevelansı tanı yöntemlerinin gelişmesi ile artmaktadır. Bununla beraber glutensiz beslenmede de farkındalık artmaktadır. Ömürleri boyunca gluten içermeyen besinleri tüketmek zorunda olan çölyak hastaları bu konuda tanı konulur konulmaz bir uzman tarafından bilgilendirilmelidir. Glutensiz beslenmenin esasları, kaçınılması gereken glutenli besinler ve kendisi gluten içermese bile üretim esnasında çapraz ya da doğrudan gluten ile temas eden ürünlerin nasıl tespit edileceği hem çölyak hastası bireye hem de aile üyelerine detaylı bir şekilde anlatılmalıdır. Glutensiz beslenmenin ortaya çıkarabileceği bazı besin yetersizliklerinden dolayı da zorunda olmayan bireylerin gluteni diyetlerinden elimine etmeleri sağlık açısından olumlu etkinin aksine olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir. Bu sebeple glutensiz beslenme çölyak hastalığı ve bazı hastalıklar dışında, zorunlu olmadıkça, sağlıklı diye tanımlanabilecek bir beslenme uygulaması değildir.





Referanslar

1. Aydın, Ö., Kahramanoğlu-Aksoy, E. , Akpınar, M. Y., Göktaş, Z. (2019). Yetişkin Çölyak Hastalarının Glutensiz Diyete Uyumu. Beslenme ve Diyetetik Dergisi, 47(1),51-58. DOI: 10.33076/2019.BDD.1200

2. Yıldırım, E. (2020). Çölyak Hastalığı ve Glutensiz Besleme. Journal of General Health Sciences (JGEHES), 2(3). Doi:10.51123/jgehes.2020.8

3. Serin, Y., Akbulut, G. (2017). Çölyak Hastalığı ve Glutensiz Diyet Tedavisine Güncel Yaklaşım. Turkiye Klinikleri Journal of Health Sciences, 2(3):192-200. DOI: 10.5336/healthsci.2016-53640

4. Arslain, K., Gustafson, C. R., Baishya, P., & Rose, D. J. (2021). Determinants of gluten-free diet adoption among individuals without celiac disease or non-celiac gluten sensitivity. Appetite, 156, 104958. https://doi.org/10.1016/j.appet.2020.104958

5. Ulusoy, H. G., Rakıcıoğlu, N. (2019). Glutensiz Diyetin Sağlık Üzerine Etkileri. Beslenme ve Diyetetik Dergisi, 47(2):87-92. DOI: 10.33076/2019.BDD.1026


26 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi