Çizgi Filmlerle Sağlık Kültürü İnşası

En son güncellendiği tarih: Şub 7



Nagehan Uzuner - İletişim Doktora Adayı, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İletişim Bilimleri Doktora Programı

Biyolojik antropolojinin ilgi alanında yer alan insan genetiği, insanın biyolojik kalıtım mekanizmasını araştırmaktadır. Duyan, konuşan, uyuyan, beslenen insan hem davranış örüntüleri hem de anatomik yapıları ile memeli sınıfı içindeki en zeki primatlardandır. Her canlı gibi insan da yaşamını idame ettirmek amacıyla içinde bulunduğu gezegenin yaşam koşullarına uygun olarak nefes alır, beslenir, boşaltım yapar, uyur ve türünün devamlılığı için çoğalır. İnsanı diğer canlılardan ayıran, beynini bilme, öğrenme ve araştırma gereksinimi için kullanması yani homo cerebralis (beyinli insan) olarak tanımlanmasıdır. İnsanı diğer canlılardan ayıran bu önemli özellik, beynini kullanma biçimidir.[1]


Antik Yunan’da Platon’un deyişiyle beden ruhun hapishanesidir. -Kendisini anlamak için birkaç asrın devrilmesi gerektiği iddia edilen- Platon’a göre kesin olmayan yani yanlış episteme (bilgi) ve duyu organlarıyla algılanan dünyaya ait doğru episteme olmak üzere iki çeşit bilgi vardır.[2] Foucault’a göre ise her çağın kendine ait özel bir epistemesi vardır. Buna göre bilgi belirli bir tarihsel dönemdeki kültürel ve düşünsel farklara göre ortaya çıkar ve anlam bulur. Yaşama yön veren özellikler bu kültürel şifrelerde gizlidir.[3] Dolayısıyla sağlık kavramını incelemek için de kavrama tarihsel süreci bağlamında bakmak gerekir. Ne de olsa Foucaultcu bakış açısıyla beden iliklerine kadar tarihle doludur. Zamanla artış gösteren dünyevileşme, güncel sağlık kuramları, hastalık kavramının zihinsel ve fiziksel olarak ayrışması, geleneksel tedavi biçimlerinin yerini bilimsel ve modern uygulamaların almasıyla yüzyıllardan beri kullanılan yöntemlerin hızla değişmeye başlaması sağlığa bakış açısını doğrudan etkilemektedir.[4] İnsan, biyokültürel varlığıyla geçmişten günümüze sağlık kültürüne bakış açılarını da değiştirmektedir.

Hipokrat tıbbında hastalıklar coğrafyanın yaşam ve beslenme biçimini etkilemesiyle ilişkilendirilirken, Hint tıbbında çevre ve beslenme koşulları idealize edilerek sağlığa erişileceğine inanılmaktadır. Ortaçağ’da yetersiz hijyen koşulları sebebiyle salgın hastalıklar artış gösterir. Ortaçağ’da altın çağını yaşayan İslam tıbbının Avrupa’daki sağlık yaklaşımlarına büyük etkisi olur. Rönesans döneminde rahip hekim ya da büyücü hekim inanışları kökten sorgulanmaya başlanarak; tıp, gözlem ve deneylere gebe bir bilim haline gelir.[5] Foucault’un modern tıbbın miladı olarak gördüğü 18. yüzyıldan itibaren ise bireyin içinde yaşadığı çevre faktörü ve beslenme alışkanlıkları holistik (bütünsel) bir yaklaşımla ele alınır.[6]

Sağlık Kültürü


Sağlık ve hastalık kavramlarının tarih öncesi dönemlerde dini inanış ve kültürel bağlamda şekillendiği görülmektedir. Sağlık kültürü, toplumun sağlık veya hastalıklara karşı tüm inanç, tutum, davranış, tedavi biçimleri, bilgi birikimleri, hastalık isimlendirmeleri ve ölüme karşı bakış açılarını içeren kültürel konsept olarak tanımlanır.[7] Bilgi iletişim teknolojilerinin gelişimiyle sağlık ve hastalık kavramlarının da değişmekte olduğu bilinmektedir. 21. yüzyılda hastalıklardan korunma ve wellness (daha güzel bir yaşam biçimi) konuları sağlık ve hastalık konularına dahil edilmeye başlanır. Böylece sağlığa bakış açısı da biyomedikal perspektiften biyokültürel perspektife dönüşür.[5] Sağlık ve kültür kavramlarının dinamik özellikleri sebebiyle sağlığa bakış açısında değişimler yaşanması kaçınılmazdır. Foucault’a göre modern tıbbın doğuşuyla doktor ve yöneticilerin egemenliklerini ilan ettikleri dünya modern bir hastaneye dönüşür.[8] Kapitalist kimliklerinin inşasında önemli rol oynayan televizyon aracılığıyla sağlık sigortaları, hastaneler, tıbbi cihazlar, güzellik endüstrilerinin çeşitli ürün ve hizmetleri hızla tıbbileşmeye başlar. Arabuluculuk görevini üstlenen çizgi filmler, sağlık konusunda bilinçlendirilmesi hedeflenen büyüme evresindeki çocuklara sağlık kültürü inşasında başatlık yapar.

Kültürel Kodların İletimi


Medya, değer yargılarının ve sosyokültürel yapının oluşturulması ve yönlendirilmesi konularında kullanılan, sanattan spora, teknolojiden bilimsel çalışmalara, toplumu ilgilendiren tüm gelişmeleri geniş kitlelere saniyeler içinde aktarabilmesiyle kamuoyu oluşturulması ve yönlendirilmesindeki en güçlü araçtır. Evrensel anlamda büyük değerler olarak görülen para, fiziksel güzellik ve güç sahibi olmak gibi arzuların çizgi filmlerde kötülük ve açgözlülük olarak kodlandığı bilinmektedir. Özellikle 20. yüzyıldan itibaren kapitalizmin medya yoluyla bedeni bir metaya dönüştürdüğü ve kitlelerin, medyanın empoze ettiği bu yaşam stillerini yaşamlarına adapte etmeye çalıştıkları ileri sürülmektedir.[9]


Bu yeni yaşam stili adaptasyonun medyanın ürettiği içeriklerdeki çeşitli semboller ve göstergeler gibi kültürel kodlarla sağlandığı iddia edilmektedir. 2019-Konda Medya Raporu’na göre kitle iletişim araçlarının kullanımında televizyon hala baskın bir rol oynamaktadır. Televizyonun, haber alma ihtiyacında en çok güven duyulan mecra olmasının yanı sıra kültürel bir iklim olarak da hala evlerin başköşesinde olduğu görülmektedir. Günlük ortalama televizyon izleme süresi 3 saat 34 dakika olarak belirtilirken, hafta sonları ise bu ortalama 3 saat 45 dakikaya yükselmektedir.[10] Çocuklar için de bir eğlence aracı olarak görülen televizyonun, eğlendirirken bilgi verme ve eğitme amacıyla çizgi filmleri araçsallaştırdığı görülmektedir. Sağlıkla ilişkili davranışlar kültürel kodların işlendiği çizgi filmler aracılığıyla çocuklara iletilmektedir. Videlier ve Piras’ın ileri sürdükleri gibi çizgi filmlerde işlenen sağlık konusu, tıbbi maceralar, maceranın bir parçası olarak gerginlik unsuru ve sağlıklı yaşam stilleri bağlamında evrensel olarak kodlanarak çocuklara iletilmektedir.[11] Bu bağlamdan yola çıkarak Il était une fois... (Bir Varmış Bir Yokmuş)’e göz atalım.

Bir Varmış Bir Yokmuş... İnsan Vücudu


Albert Barillé'nin yönetmenliğini yaptığı 1987 yapım Fransız animasyon televizyon dizisi kronolojik sırası ile Bir Varmış Bir Yokmuş… Adam, Bir Varmış Bir Yokmuş… Uzay, Bir Varmış Bir Yokmuş… İnsan Vücudu, Bir Varmış Bir Yokmuş… Amerika, Bir Varmış Bir Yokmuş… Keşif, Bir Varmış Bir Yokmuş… Kaşif, Bir Varmış Bir Yokmuş… Planet Earth serilerinden oluşmaktadır. Bu serinin üçüncüsü olan Bir Varmış Bir Yokmuş…İnsan Vücudu’nun tüm bölümleri Procidis Stüdyoları ve çeşitli distribütörler tarafından tüm dünyaya dağılmaktadır. Çocuklara insan vücudunu anlatan 26 bölümden oluşan bu seri dağıtımının yapıldığı ülkelerin yerel dillerine göre Fransızca, Fince, Almanca, İngilizce, İtalyanca, Norveççe, Macarca, İsveççe ve Türkçe olarak dublaj yapılarak yayımlanmaktadır. Bu animasyon dizisi insan vücudunun işleyişi hakkında kısa hikâyeler içerir.[12] Yıllar içinde Procidis Stüdyoları, Albert Barillé'nin yarattığı bu kült diziyi de içeren, Bir Zamanlar… destanının 7 sezonunu kapsayan Hello Maestro şemsiye markasını yaratır. Hello Maestro, animasyonlu eğitim programları için amiral bir gemi olarak kabul edilmektedir.[13]

Şekil 1: Oksijen taşıyan alyuvarlar.[14]

Bir Varmış Bir Yokmuş… İnsan Vücudu animasyon dizisinde sağlığa ilişkin kodlara çokça yer verilir. Dizinin bölümlerinde genel olarak yetersiz ya da aşırı beslenmenin vücutta yaratacağı olası sağlık sorunları ve sağlıklı beslenmenin önemi ele alınmaktadır. Sağlıklı ve dengeli beslenmede sebze, meyve ve hayvansal gıdalar aracılığıyla alınan vitamin, protein, yağ ve şeker dengesi vurgulanırken, ihtiyaç duyulan bu vitaminlerin doğru bir şekilde karşılanamaması sonucu ortaya çıkabilecek hastalıklar konu edilmektedir. Kahramanın bedeninde oluşan bir yaranın iyileşmesinde besin takviyesinin önemi vurgulanmaktadır. Yaşam biçiminin ve sporun sağlığa olan etkilerine de değinilir. Koku alma, görme, işitme, tat alma gibi duyuların çalışma prensipleri, hücrelerin dünyası, doğum, kemik iliği, kan, trombosit, kalbin çalışma şekli, solunum sistemi, beynin işlevi, sindirim sistemi, böbreklerin görevi, kas ve iskelet sistemleri, hormonlar ve aşı gibi insan bedenine ilişkin pek çok konu rafine bilgiler halinde çocuklara aktarılmaktadır.

Dizide hücrenin oluşumu, yaklaşık on milyar yıl önce evrenin ve yaklaşık beş milyar yıl önce yerkürenin rastlantısal bir şekilde oluşumu hakkında genel bilgiler ışığında verilir. İnsan bedeninde dolaşan hücrelerin, dünyanın dörtte üçünü kaplayan deniz suyuyla benzerliklerini, insan elinin balıkların yüzgeçlerinkine benzer izler taşıdığı, kuyruk sokumu kemiğinin maymun soyundakilerle benzeştiği bilgileri rasyonel bir şekilde açıklanır. Hücrenin iyi geni olan enzimler, yakında kromozomlara dönüşecek olan genler, hücre çekirdeğinin oluşumu, oluşum halindeki hücre gövdesinde bulunan eski bakteriler yani mitokondriler, çoğalan hücrelerin deri, kemik, sinir ve kasları, kalp ve beyni oluşturarak, tüm bu bilgiler kotasyonlarla desteklenir. Hücreyi beslemek için gerekli olan yağ, şeker ve protein ihtiyacı sıklıkla yinelenir.

Sonuç niyetine

Dizinin bölümlerinde ele alınan tüm konular sağlığa ilişkin kültürel kodlara örnek teşkil etmektedir. Bu animasyon dizisi, çocuklara hem genel sağlık bilgileri verirken hem de çocukların moleküler biyoloji veya biyokimya gibi alanları keşfetmelerini teşvik etmektedir. Videlier ve Piras’ın bakış açısıyla bu çizgi filmlerde ele alınan sağlık konusu da, tıbbi maceralar, maceranın bir parçası olarak gerginlik unsuru ve sağlıklı yaşam stilleri bağlamında işlenmektedir. İşçi olarak sınıflanan hücreler, düzeni tertip eden akyuvarların polis olarak tanımlanması canlı bir bedenin işleyişi içinde de belirli bir hiyerarşi ve güç ilişkisi olduğunu göstermektedir. Karbon gazını tahliye etmek için alyuvarların oksijen getirmesine ihtiyaç duyulurken, çekirdeklerini kaybeden alyuvarların kendi kendilerine çoğalamayan birer hücre oldukları benzetmelere başvurularak aktarılmaktadır. Dizide sistem teorisinin herhangi bir olguyu bir sistem olarak ele aldığı bilimsel ve düşünsel anlayışa benzer biçimde tüm organizmalar ve yapıları, çalışma mekanizmaları ve doğal oluşumlarının hepsi vücudu oluşturacak biçimde sistemsel ve bütünsel olarak incelenmektedir.[15] Genel olarak içeriklerde sağlığın korunması kültürüne ilişkin bolca uyarı, beslenme alışkanlığı kazandırma ve sağlık konusunda bilgilendirmenin olduğu gözlenmektedir. Sağlığın korunmasına ilişkin alınacak en önemli önlemlerin sağlıklı beslenme ve sportif yaşam sürme vurgusu olduğuna rastlanmaktadır.





Referanslar

  1. Özbek, M. (2000). Dünden bugüne insan. İmge Kitabevi Yayınları.

  2. Gökberk, M. (1967). Felsefe tarihi (Vol. 1). Bilgi Yayınevi.

  3. Foucault, M. (). Bilginin Arkeolojisi. Ayrıntı Yayınları.

  4. Sezgin, D. (2011). Tıbbileştirilen Yaşam, Bireyselleştirilen Sağlık. Ayrıntı Yayınları.

  5. Çelik, R., Zeybek, M., & Çoldur, N. (2018). HEALTH CULTURE CONSTRUCTION WITH CARTOONS: CAILLOU SAMPLE ÇİZGİ FİLMLER İLE SAĞLIK KÜLTÜRÜNÜN İNŞASI: CAILLOU ÖRNEĞİ. PUBLIC RELATIONS CULTURAL & MEDIA STUDIES, 459.

  6. Foucault, M. (2018). Kliniğin Doğuşu. EPOS Yayınları.

  7. Illich, I. (1976). Medical Nemesis. New York. Pantheon, 174.

  8. Foucault, M. (2014). The politics of health in the eighteenth century. Foucault Studies, 113-127.

  9. Baudrillard, J. (2002). Tüketim Toplumu. Ayrıntı Yayınları.

  10. Konda Medya Raporu, (2019). Televizyonla Değişen Algılar, Sosyal Medyanın Yükselişi ve 10 Yıllık Medya Serüvenimiz 2008-2018.

  11. Videlier, P., & Piras, P. (1990). Health in strip cartoons. In World health forum 1990; 11 (1): 14-31.

  12. Brodesco, A. (2011). I've Got you under my Skin: Narratives of the Inner Body in Cinema and Television. Nuncius, 26(1), 201-221.

  13. Hello Maestro!, Erişim Tarihi: 24.01.2021, http://www.hellomaestro.fr/en

  14. Il était une fois… la vie. IMDB. Erişim Tarihi: 24.01.2021, https://www.imdb.com/title/tt0284735/mediaviewer/rm1350776320/

  15. Ackoff, R. L. (1960). Systems, organizations and interdisciplinary research. General Systems Yearbook, 5(Part 1).

78 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi