Amyotrofik Lateral Skleroz (ALS)


Esengül Öztürk- Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi

Amyotrofik lateral skleroz (ALS), motor nöronlarının çeşitli sebeplerden dolayı hasar görmesi sonucunda insan vücudunda kas zayıflığı, felç ve ölüm gibi ciddi etkilere yol açan nörodejeneratif bir hastalıktır.[1]


Hastalık “Nörolojinin Babası” olarak adlandırılan Fransız nörolog Jean-Martin Charcot tarafından 1869’da keşfedilmiş olup, 1939'da ise beyzbolun sevilen oyuncularından biri olan Lou Gehrig’e ALS teşhisinin konulması üzerine “Lou Gehrig Hastalığı” olarak da bilinmektedir.[2,3] Bunun yanı sıra, yakın tarihlere bakıldığında, ünlü fizikçi Stephen Hawking bahsedilen ALS hastalığıyla henüz 21 yaşındayken tanışmış ve 55 yıl boyunca bu hastalıkla mücadele etmiştir.[4] Hatta bu mücadele, Hawking’in yaşamının anlatıldığı “Her Şeyin Teorisi” adlı filmde de geniş bir biçimde izleyiciye sunulmuştur.

Şekil 1:ALS hastalığını keşfeden bilim insanı Jean-Martin Charcot[3]

ALS’nin dünya çapında görülme sıklığı, yılda 100.000 kişide yaklaşık 2 vaka olup tüm ırklardan ve etnik kökenlerden insanları etkilemektedir. Hastalığın çevresel, fizyolojik ve genetik risk faktörlerine bakıldığında her yaşta ortaya çıkmış olup semptomlar en sık 55-75 yaşları arasında gelişmektedir. Bunun yanı sıra, erkeklerin ALS geliştirme olasılığı kadınlardan biraz daha yüksektir. Hastalığın bir diğer faktörü ise genetik aktarımıdır. ALS vakalarının yaklaşık yüzde 5 ila 10'u aileseldir, yani bir bireyin hastalığı ebeveynlerinden miras aldığı anlamına gelir.[5]


ALS hastalığına daha yakından bakıldığında, istemli kas hareketlerini kontrol etmekten sorumlu olan sinir hücrelerinin dejenerasyona uğraması sonucu yürüme, konuşma, çiğneme, gibi kasların işlevlerini kaybetmesine dayanmaktadır. Hasta bireylerde beyindeki motor nöronlarından hem üst motor nöronlar hem de alt motor nöronlar dejenere olur veya ölür ve kaslara mesaj iletimini durdurur. İşlevini yerine getiremeyen kaslar, yavaş yavaş zayıflar ve seğirmeye (fasikülasyon) başlar. Bunun sonucunda ise, beyin istemli hareketleri başlatma ve kontrol etme yeteneğini kaybeder. ALS'li çoğu insan, genellikle semptomların ilk ortaya çıktığı tarihten itibaren 3 ila 5 yıl içinde kronik solunum yetmezliğinden ölmektedir.[1,5]


ALS'nin belirtileri ve semptomları, hangi nöronların etkilendiğine bağlı olarak kişiden kişiye büyük ölçüde değişiklik gösterse de genel olarak bakıldığında;


-Geveleyerek konuşma veya yutma güçlüğü

-Bilişsel ve davranışsal değişiklikler

-Yürüme veya normal günlük aktiviteler yapma zorluğu

-El zayıflığı veya beceriksizliği

-Kollarda, omuzlarda ve dilde kas krampları ve seğirmesi

-Nefes darlığı, nefes alma ve yutma güçlüğü

-Kilo kaybı


tespit edilen semptomlar arasında yer almaktadır.[6]

Şekil 2:Sağlıklı ve ALS’li bireylerdeki motor nöronlarına ait farklılıklar[7]

ALS hastalığının nedenleri kesinlik kazanmamış olsa da, motor olmayan nöron hücreleri de dahil olmak üzere çok çeşitli işlevlere sahip genlerdeki mutasyonlarla ALS hastalığı arasında önemli ilişkiler bulunmaktadır. Hastalıkla ilgili çevresel ve yaşam tarzından kaynaklı nedenlere bakıldığında ise, ALS sporcu grupları arasında genel popülasyona göre daha yüksek sıklıkta bildirilmiştir, ancak fiziksel aktivitenin ALS için bir risk faktörü olup olmadığı veya sadece altta yatan sebebin atletik uzmanlığa sahip olmanın bir gösterge olup olmadığı belirsizdir.[8,9]


ALS’li hastalarda tespit edilen semptomlar incelenerek hastalığın altında yatan temel patafizyolojik mekanizmalar aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Hastalığın patofizyolojisinde yer alan çeşitli genlerdeki mutasyonlar, birden fazla patofizyolojik mekanizma yoluyla motor nöronlarda hasarlar oluşturabilir, ancak bu mekanizmalar çoğunlukla birbirine bağlıdır. Dolayısıyla, mekanizmada rol alan çeşitli faktörler bulunmaktadır.[8]

Şekil 3:ALS hastalığının patofizyolojisi[8]

Bu faktörlere genel olarak bakıldığında;


-Bozulmuş protein homeostazı

-Anormal RNA metabolizması

-Nükleositoplazmik ve endozomal taşıma

-Endozomal ve vezikül nakli

-Akson yapısı ve işlevi

-DNA onarımı

-Eksitotoksisite

-Oligodendrosit dejenerasyonu

-Nöroinflamasyon

-Mitokondriyal disfonksiyon


sayılabilir. Bu faktörler hastalıkta kritik öneme sahip olup üzerinde araştırma yapılmaya devam edilmektedir.[8]


ALS için henüz bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak, semptomları kontrol etmeye, gereksiz komplikasyonları önlemeye ve hastalıkla yaşamayı kolaylaştırmaya yardımcı olabilecek tedaviler bulunmaktadır. Günümüzde ALS'yi tedavi etmek için Riluzol, Radicava ve türevleri ilaçlar kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra; hastalığın seyrini yavaşlatmak için hastalara fizik tedavi, konuşma terapisi, beslenme desteği, solunum desteği verilmektedir. Ayrıca, hastalığın tedavisi için yapılan araştırmalarda, kök hücreler, biyobelirteçler, hücresel kusurlar üzerinde çalışılmaktadır.[5,8]


ALS, beyindeki ve omurilikteki nöronları etkileyen ilerleyici bir hastalıktır. Dünyada Her 90 dakikada bir, belirtileri taşıyan bir insana hastalık teşhisi konulmakta ve yine bir hasta ALS’den ölmektedir. Hastalık bunama da dahil olmak üzere ciddi semptomlar içermekte ve ALS’li bireylerin yaşamını oldukça zorlaştırmaktadır. Her ne kadar yeni tedavi seçenekleri için çalışılıyor olsa da hastalığın ilerlemesini durdurmak veya tersine çevirmek için şu anda etkili bir tedavi bulunmamaktadır.[7] Ancak yapılan çalışmalar ALS hastaları için umut verici niteliktedir.





Referanslar

1.Brotman, R. G., Moreno-Escobar, M. C., Joseph, J., & Pawar, G. (2020). Amyotrophic Lateral Sclerosis. In StatPearls. StatPearls Publishing.

2.als. 2021. “Understanding ALS.”(https://www.als.org/).

3. Kumar, David R., Florence Aslinia, Steven H. Yale, and Joseph J. Mazza. 2011. “Jean-Martin Charcot: The Father of Neurology.” Clinical Medicine and Research. doi: 10.3121/cmr.2009.883.

4. Dobson, Roger. 2002. “An Exceptional Man.” BMJ (Clinical Research Ed.). doi: 10.1136/bmj.324.7352.1478.

5.NIH. 2020. “Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) Fact Sheet.” (https://www.ninds.nih.gov/).

6.By Mayo Clinic Staff. 2019. “Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS).” (https://www.mayoclinic.org/).

7.Laura P.W. Ranum. 2020. “ALS Scientific Breakthrough: Diabetes Drug Metformin Shows Promise in Mouse Study for a Common Type of ALS.” (https://theconversation.com/).

8. Hardiman, O., Al-Chalabi, A., Chio, A., Corr, E. M., Logroscino, G., Robberecht, W., Shaw, P. J., Simmons, Z., & van den Berg, L. H. (2017). Amyotrophic lateral sclerosis. Nature reviews. Disease primers, 3, 17071. https://doi.org/10.1038/nrdp.2017.71

9.Martin, Sarah, Ahmad Al Khleifat, and Ammar Al-Chalabi. 2017. “What Causes Amyotrophic Lateral Sclerosis?” F1000Research.



65 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi