Bilimsel Çalışmaların Gizli Kahramanları


Tuğçe Nur Turgut – Acıbadem Üniversitesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik

Bu yazıda insanlık için faydalı sonuçlar elde edebilmek amacıyla birçok bilimsel araştırmada kullanılan deney hayvanı, model organizma kavramlarını ele alacağız, çünkü bu konu hakkında toplumda bilgi ve farkındalık eksikliği mevcuttur. Bu nedenle konun ayrıntılı bir şekilde incelenmesi ve bu inceleme hukuki ve etik boyutları da içermelidir.


Etik ve Biyoetik


Etik terimi Yunanca "karakter" anlamına gelen "ethos" sözcüğünden türemiştir. Etik, sözlük anlamı çeşitli meslek kolları arasında tarafların uyması veya kaçınması gereken davranışlar bütünü olarak tanımlanır. İnsan davranışının etik temelleri her sosyal bilime yansıdığı gibi sosyal bilimler dışında kalan çeşitli bilim dallarına da yayılmıştır. Örneğin biyolojide biyoetik kavramıyla.


Biyoetik terimi ise etimolojik olarak eski Yunanca’dan gelen “biyo” ve “ethos” kelimelerinden oluşmaktadır. Kelimenin anlamına bakacak olursak canlı bilimleri uygulamaları sırasında ortaya çıkan etik konularla ilgili çalışmaları ifade etmektedir. Biyoetik, bir uygulamalı etik alanıdır. Günümüzde, tıp ve diğer sağlık bakımıyla ilgili etik alanı, biyoetiğin en kapsamlı bölümünü meydana getirmektedir. Bu bağlamda söz edilmesi gereken disiplinlerin başlıkları insanlar ve hayvanlar üzerindeki tıbbi uygulamalar, tıbbi araştırmalar, biyoloji, veterinerlik, çevre etiği (çevre kirliliği, insanlar arası ilişkilerle birlikte hayvanlara ve doğaya karşı gösteren ihtimama ve özen), üreme ve gebelik gibi çeşitli konular biyoetik kavramının kapsamında yer almaktadır. [1]


Model Organizma Nedir?


Model organizmalar çeşitli biyolojik olayların anlaşılması için üzerinde çalışılan bir türdür. Bu organizmaları laboratuvar ortamında üretmek ve üretimlerini devam ettirmek kolaydır ve dikkate değer deneysel avantajlar sunar. Ayrıca bu organizmaların üretimi ucuz, etik açıdan fazla sorun yaratmaz. Yıllar boyunca bu model organizmalar hakkında çok fazla bilgi edinilmiş olması bu organizmaları çalışmalarda kullanmaya daha çekici yapmıştır. Model organizmalarla ilgili çok önemli bir nokta ise genlerinin insan genleriyle yakından ilişkili olmasıdır. Bu zamana kadar tanımlanmış insan hastalık genlerinin % 60 dan fazlası şaşırtıcı bir şekilde meyve sineği ve nematod (yuvarlak solucan) genlerine benzemektedir. İmmün sistemimiz (bağışıklık sistemi) gibi ileri düzeyde evrimsel gelişimi etkileyen genler basit hayvanlardakine daha az benzerlik gösterirler. Bu gibi genler için fare gibi bize daha yakın model canlıya ihtiyaç duyulur. [2]


3 Farklı Model Organizma Tipi Vardır:


1. Genetik Model Organizmalar: Genetik analizler için uygundur. Bu organizmalar çok hızlı ürerler ve kısa zaman içerisinde çok fazla nesil oluştururlar. Örnek olarak: Saccharomyces cerevisiae, Drosophila melanogaster, Caenorhabditis elegans.


2. Deneysel Model Organizmalar: Bu organizmalar jenerasyon sürelerinin uzun olması ve zayıf bir genetik haritaya sahip olması nedeniyle genetik araştırmalarda kullanılmaz. Örnek olarak, Gallus gallus, Xenopus laevis.


3. Genomik (farklı türlere ait genomların tüm yapısal ve işlevsel yönlerini inceleyen bilim) Model Organizmalar: Bu tip organizmaların genetik ya da deneysel avantaj ve dezavantajlarına bakılmaksızın model organizma olarak seçilirler, çünkü evrimsel gelişimde çok önemli bir noktada olmaları ya da genomlarının bazı kalitesi bunlar üzerinde çalışmayı ideal kılar. Örnek olarak: Fugu rubripes.[2]


Deney Hayvanı Nedir?


Başka bir tür için kullanılmak üzere gerekli olan bilgilerin bilimsel hipotez ve etik kurallar doğrultusunda üzerinde deneme yapılarak bulunmaya çalışılan hayvandır. [3]


Hayvan Modelleri


İndüklenmiş Modeller: Gerek cerrahi olarak ,gerekse biyolojik aktivitesi olan maddelerin hayvanlara verilmesiyle belirli bir hastalık veya bozukluk oluşturulan hayvanlardır.


Spontan (kendiliğinden gelişen) Modeller : Genetik nedenlerle kendiliğinden gelişen ve insanlardaki hastalığa benzer patoloji ve semptomlar gösteren hayvanlardır.


Negatif Modeller : Belirli bir hastalığın kesinlikle gelişmediği hayvan türü, ırkı veya soylarıdır.


Olası Modeller : Modele esas teşkil edecek hastalık, ilk önce insanlardan ziyade hayvanlarda görülmüş ve tanımlanmıştır, fakat daha sonra insanlarda benzeri tanımlanabilir amacıyla çalışılan modellerdir. [3]


Denek Olarak Kullanılan Hayvanlar


Memeli hayvanlar: Günümüz hayvan deneylerinde en fazla tercih edilen gruptur.Basit omurgalılar: Kullanımı günümüzde artmış olsa da halen çok fazla tercih edilmemektedirler.Omurgasızlar: Oldukça sınırlı düzeyde kullanılmaktadırlar. [5]


Hayvan Deneylerinin Tarihçesi


Araştırmalarda hayvanların bilinen ilk kullanımları M.Ö. 5. yüzyıla kadar gitmektedir. Empedokles, Alkmeon ve tıbbın kurucusu olarak bilinen Hippokrates gibi dönemin birçok düşünür ve bilim insanının hayvanlar üzerinde seçici fonksiyonların ve bileşenlerin ilişkilerinin gözlemlenmesi için sökme ve iç yapının belirlenmesi (diseksiyon) amacıyla işlemler yaptıkları, doğayı anlayabilmek için hayvan bedenlerini inceledikleri bilinmektedir. Hayvan deneyleri konusunda önemli isimlerden bir diğeri de M.S. 2. yüzyılda yaşamış olan Galen’dir. Galen, çalışmalarını insan anatomisi üzerinde gerçekleştirmesine rağmen insanlar üzerinde hiç diseksiyon yapmamıştır. Diseksiyon yaptığı koyun, öküz, maymun gibi hayvanlardan edindiği anatomi bilgisini insanlara uyarlamaya çalışmıştır.[4]


Türkiye’de Hayvan Deneyleri


Türkiye’de hayvanları korumaya yönelik ilk hükümler 1926 tarihli Ceza Kanunu ile Belediye Zabıta Talimatnamelerinde yer almış ve hayvanlara kasten zarar verilmesi veya haddinden fazla yorulması gibi hayvanlara acı ve sıkıntı verici eylemlerin cezalandırılması düzenlenmiştir. Öte yandan, hayvan deneylerini düzenleyen ilk hukuki metin 2004 yılında kabul edilen 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’dur. Hayvan deneyleri mevzuatı, 5199 sayılı yasa ile, yasada yer almayan konuların düzenlendiği ve yine 2004 yılında kabul edilen Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar için Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ve Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik’ten oluşur.[4]


Türkiye Hayvan Deneyleri Mevzuatı


Mevzuatta, hayvanların rahat yaşamaları ve onlara karşı iyi ve uygun muamele edilmesi, acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı korunmalarının sağlanması ile mağduriyetlerinin önlenmesi amaçlanmaktadır. Deney hayvanlarının üretimlerinden, kullanımlarının sonlanmasına kadar ki süreç boyunca teknik, sağlık ve hijyenik şartlara uygun şekilde bakılmaları, refah ve güvenliklerinin gözetilmesi esas alınır. Mevzuatta ilk olarak hayvanlar üzerinde bilimsel olmayan her türlü araştırma yapmak yasaklanmıştır. Türkiye Hayvan Deneyleri mevzuatında, Russell ve Burch’ün 3R prensipleri olarak bilinen ilkelerine geniş yer verilmiş, mevzuat genel anlamıyla bu ilkeler çerçevesinde kurulmuştur.[4]


Russell ve Burch’ün 3R Prensipleri


1. Refinement (İyileştirme): Bu ilke daha deney hayvanlarının doğdukları anda başlar. Her hayvan türüne göre onların en iyi yaşayabilecekleri koşulları sağlamak gerekmektedir. Hayvanlar gereksiz ağrı ve strese maruz bırakılmamalı ve güvenlikleri sağlanmalıdır.


2. Reduction (Araştırmalarda daha az hayvan kullanımı): Çalışma protokolü hayvan sayısını en aza indirecek şekilde olmalı ve kullanılacak olan dişi ve erkek sayısı mümkünse eşit olmalıdır.


3. Replacement (Deney hayvanları yerine önerilen olanaklar):

· Doku ve organ kültürleri

· Omurgasız hayvanların kullanılması

· Embriyolu yumurtanın kullanımı

· Bir hücrelilerin kullanılması

· Bilgisayar ve veri bankalarının kullanımı

· Matematik yöntemleri

· Gönüllü insan kullanımı ve epidemiyolojik (salgın hastalıkları konu alan tıp dalı) çalışmalar

· Eğitimde yapay modellerin ve filmlerin kullanılması [5]


Hayvan Deneyleri Etik Kurulları


Hayvanlar üzerinde her türlü bilimsel araştırma yapılabilmesi için, hayvan deneyleri etik kurullarından gerekli izinlerin alınması zorunludur.


1. Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK): Hayvan deneyleri mevzuatında etik ilkeler ve standartların belirlenmesi, yerel etik kurullarının denetlenmesi, gerekli koşulların sağlanmadığı durumlarda hayvan deneylerinin engellenmesi gibi hayvan deneyleri mevzuatında yer alan teknik ve etik yükümlülükleri yerine yetirmekle sorumlu bir kuruldur. [4] Tarım ve Orman Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Veteriner Fakülteleri, Tıp fakülteleri, Türk Tabipleri Birliği, Türk Veteriner Hekimleri Birliği, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu ve hayvanları korumaya yönelik sivil toplum örgütlerinden olmak üzere toplam 21 üyeden oluşur. [6]


2. Hayvan deneyleri yerel etik kurulları (HADYEK): Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu’nda (TÜBİTAK) kurulan Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu (HADYEK)’nun görevlerinin ve çalışma ilkelerinin belirlenmesi; Kurum bünyesinde gerçekleştirilen tüm hayvan deneylerinin işlemlerinin denetlenmesini ve kayıt altına alınmasını sağlamak ve merkez içinde uygun cins, kalite ve sayıda deney hayvanı kullanılması sürecinin etik kurallara uygun olarak sürdürülmesini denetler. [7] Hayvan deneyleri konusunda en az bir yıl deneyimli kurum içinden bir veteriner hekimden, kurum içinde deney hayvanları ile çalışma yapan birimlerden birer temsilciden, deney hayvanları ile çalışmayan, kurum ile çıkar ilişkisi olmayan sivil bir üyeden ve kurum ile çıkar ilişkisi olmayan sivil toplum kuruluşuna kayıtlı bir üyeden oluşur. Kurumlar kendi ihtiyaçlarına ve kurumun idari özelliklerine göre yerel etik kurul kompozisyonunu belirleyebilirler ancak en az bir üyenin canlı hayvan deneylerinde bir yıl veya üzeri deneyimli ve doktora/tıpta uzmanlık derecesine sahip olması gereklidir. Mevzuata göre hayvanlar üzerinde bilimsel çalışmalar yürütmek isteyen resmi/ özel kurum ve kuruluşlar, HADMEK’e başvurarak yerel etik kurul kurma izni talep eder. Mevzuata göre HADYEK bulunmayan kurum ve kuruluşlarda hayvan deneyleri yapılamaz. [4]


Deney Hayvanı Kullanımına Alternatif Bilimsel Metotlar


Hayvan deneylerine alternatif bilimsel yöntemler olarak in vitro hücre kültürleri, görüntüleme teknikleri, bilgisayar simülasyonu, model-maket-kadavra gibi yöntemler kullanılabilir. Bu yöntemlere örnek olarak: In vitro veya deney tüpü araştırmasıMikro-doz çalışmalarıDNA ÇipleriMikro akışkan (microfluidic) çiplerBilgisayar ModellemesiOtopsiGenetik araştırmaKlinik araştırma Kök hücre araştırmasıPazarlama sonrası ilaç gözetimiTeknolojik gelişmeler: MRI, CAT, PET tarayıcıları, bilgisayar tabanlı ekipmanlar, kalp-akciğer makinesi, kalp pilleri, elektrokardiyogramlar, EEG, laparoskopik cerrahi, yapay böbrek makinesi ve örnekleri verilebilecek daha pek çok teknolojik buluş bugün sahip olduğumuz yüksek standarta sahip tıbbi bakımdan geniş ölçüde sorumludur. [8]


Sonuç


M.Ö 5. Yüzyıldan bu yana bilimsel bilgi elde etmek için çalışma ve araştırmalarda hayvanlar denek olarak kullanılmaktadır. Günümüzde her geçen gün fen ve tıp alanında yapılan bilimsel çalışmaların sayısı artmaktadır. Biyolojik ve tıbbi araştırmalar, bilimsel etik kuralları nedeni ile öncelikle insanlardan evrimsel olarak daha az gelişmiş model organizmalar üzerinde yapılır. Farklı model organizmalardan elde edilen deney sonuçları, evrimsel benzerlikler sayesinde birbiriyle karşılaştırılarak çeşitli sonuçlar elde edilir. Bu çalışmalar sayesinde mekanizması çözülememiş birçok kalıtsal ve nadir hastalığa ışık tutulmaktadır. Bilimsel çalışmaların gizli kahramanları olarak adlandırabileceğimiz model organizmalar ve deney hayvanları sayesinde bilimsel ilerlemeler büyük bir hız kazanmaktadır.






Kaynakçalar

1. Aydın, E. “Biyoetik: İçerik ve Kapsamı”, Erişim adresi: http://www.deontoloji.hacettepe.edu.tr/ekler/doc/biyoetik.doc

2. Doğan, Y. “Model Organizmalar”, Erişim adresi: http://yunus.hacettepe.edu.tr/~mergen/sunu/s_model.pdf

3. İde, T. “Deney Hayvanları Anatomisi Deney Modeli İçin Uygun Hayvan Seçimi”, Veteriner Hekim Cerrahi Uzmanı Laboratuvar Hayvanları Bilimi Derneği, Erişim adresi:https://www.turkcer.org.tr/files/files/anatomi-hayvan-modelleri-Tayfun-IDE-o.pdf

4. Tan, D. (2013). “Hukuki ve Etik Boyutuyla Türkiye’de Hayvan Deneyleri”, Turkiye Klinikleri Journal of Med Ethics, 21, s.25-30. Erişim adresi: file:///C:/Users/Asus/Downloads/tipetigi21-1-3.pdf

5. Güner, A. (2012). “Hayvan Deneyleri Etiği”, s. 34. Erişim adresi: https://www.slideshare.net/aguner/hayvan-deneyleri-etii

6. Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu, (2011). Erişim adresi: http://hadmek.ormansu.gov.tr/hadmek/AnaSayfa.aspx?sflang=tr

7. TÜBİTAK Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu Yönergesi, (2014). Erişim adresi: https://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/1844/tubitak_hadyek_yonerge_son_hali-232.pdf

8. “Alternatif Bilimsel Metotlar”, Erişim adresi: https://www.deneyehayir.org/alternatif-metotlar/

9. (Kapak Fotoğrafı) (2017). Erişim adresi: https://pxhere.com/tr/photo/559798

0 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi