Hipofiz Bezi Görevi ve Etkili Olduğu Hastalıklar


Yağmur Kurumuş – Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü


Endokrin sistemimiz hormon denilen kimyasal habercilerin salınımında görevli bir sistem olup hayati bir rol oynar. Bu kimyasal haberciler ise vücudumuzda dolaşım sistemi aracılığıyla ilgili olduğu organları uyarmak için kullanılır. Aynı zamanda endokrin sistemimiz nöronlardan aldığı emirler doğrultusunda vücudun hayati olan biyokimyasal olayların oluşumunu ve geri bildirimini sağlar. Endokrin sistem, maddeleri salgılayan bir bez ağına sahiptir ve hipofiz bezi de bu ağın önemli parçalarından biridir. Hipofiz bezi vücudumuzda birçok biyokimyasal olayı denetlemek ve düzenlemek adına çeşitli hormonlar salgılayan bir bez olup diğer endokrin bezlerinin aktivitelerinin düzenlenmesi nedeniyle ana bez olarak bilinir. [1,2] Beynin alt kısmında bulunan ve yaklaşık 0.5 gram ağırlığındaki bu endokrin bezi vücudumuzun temel ihtiyaçları için gereken birçok mekanizmaya katılır ve herhangi bir hasara uğraması durumunda bağlantılı olarak birçok organın işleyişi ve vücudumuzdaki birçok sistem etkilenir. Vücudumuzda diğer hormonları salgılayan bezlerin orkestra şefi gibidir. [3] Genelde hipotalamus ile birlikte çalışıp vücudun hormon seviyelerini dengede tutup istemsiz sinir sistemini kontrol ederler. Bu durum vücut ısısı vücuttaki enerji ve su dengesi gibi vücudun iç dengesini (hemeostazi) etkileyen olaylarda önemli roller alır. [3,4]

Şekil 2: Hipofiz Bezin Salgıladığı Hormonlar. [5]

Hipofiz bezi birden fazla hormon salgılamakla görevli bir bezdir. Salgılanan hormonlar vücudun farklı yerlerinde farklı doku gelişimini ve işleyişini etkiler. Ön hipofiz bezi lobu ACTH, TSH, FSH, LH, GH, MSH, PRL gibi hormonları salgılarken; arka lobdan oksitosin ve ADH hormonları ilgili doku ve organları uyarmak için salgilanır. [5]


Hipofiz Bezi Bölümleri Salgılanan Hormonlar ve Etkiledikleri Organlar

Hipofiz bezi iki lobtan oluşur ön ve arka lob çşitli hormonların salımında görev alarak tiroid bezi böbrek üstü bezi yumurtalık testisler gibi yapıları etkilemektedir. Bu hhormonların görevlerine tek tek bakacak olursak;

Adrenokortikotropik hormon (ACTH): Bu hormon böbrek üstü bezini uyararak stres hormonu olan kortizol ve androjen steroidlerin salınımını kontrol eder. Kortizol vücudu strese karşı koruyan vasküler bütünlüğü sağlayıp yağ, karbonhidrat ve protein metabolizmasını düzenlemede önemli şekilde rol alır. Androjen steroidler ise kişinin bedensel ve ruhsal sağlığını korumada görev alan aynı zamanda cinsel gelişime katılan hormonlardan biridir. [2,3]


Tiroid uyarıcı hormon (TSH): Tiroid bezini uyaran ve tiroid hormonlarının üretimini düzenleyen salgılardan biridir. Bildiğimiz gibi tiroid bezi bazal metabolizmamızı düzenleyen en önemli yapılardan biridir kan akış hızı nefes alış verişi kalp atış kızı vücuttaki sistemlerin çalışma hızı enzim üretim hızı enerji moleküllerinin tüketim hızı kısacası solunumdan sindirime siinir sisteminden boşaltım sistemine kadar neredeyse vücudumuzun her yerine etkisi olan hormonların çalışma hızını etkiler. Hipofiz bezinin sinir sistemi ile vücudun geri kalanı arasındaki iletişimi ağlaması gibi tiroid bezi de bir nevi hipofiz bezine vücutta olan olayların geri bildirimi hakkında bilgi verir. Aslında hormon eksikliğinde yaşanan hastalıkların birçoğu hipofiz bezi ile benzer olup tiroid bezinde herhangi bir sorunla karşılaşmadığı durumlarda doktorlar hipofiz bezindeki olası sorunlara yönelir. [2-4]


Gonadotropin hormonlar: Luteinize edici hormon (LH), Folikül uyarıcı hormon (FSH), kadınlarda yumurtlama ve östrojen salınımını kontrol ederler. Aynı zamanda erkeklerde testesteron ve spermlerin yapımında rol oynar. Üreme hormonları olarak bilinen gonadotropin hormonları eksikliğinde cinsel gelişimde gerileme ve kısırlığa kadar ssebep olabilir. [1-4]


Prolaktin: Doğrudan meme dokusunu etkileyen hamileliğin belli dönemlerinden sonra salgılanmaya başlayıp süt üretimini tetiklemekte rol oynamaktadır. [3]


Büyüme hormonu (BH) - Growth hormon (GH): Büyüme hormonu karaciğerden çeşitli hormonların salınımını düzenler örneğin IGF-1 hormonununun salgılanmasını sağlar IGF-1 ve büyüme hormonu beraber vücudun ve beyin dokusunun gelişmesi, kemik dokusunun olgunlaşması, boy uzaması ve metabolik olayların düzenlenmesinde rol alır. Büyüme hormonunun dengesiz salgılanması durumunda özellikle bu durum ergenlik çağında gözlemlenirse boyun fazla kısa olma yada uzun olma durumu gözlemlenebilir beyin fonksiyonlarında ve öğrenme fonksiyonlarında gerileme söz konusu olabilir. [2,3]

Antidiüretik hormon (ADH): Boşaltım sisteminde görev almakla beraber böbreklerin kanı temizledikten sonra suyun geri emilimi için salgılanan bir hormondur. Vücudun elektrolit ve sıvı dengesinin korunmasında önemli rolleri vardır. [3]


Oksitosin: Kadınlarda önemli görevleri olan genelde doğum sürecine katılan bir hormondur. Rahim ağzının uyarılması ve kasların kasılmasında ve doğum sürecinin başlamasında önemli bir yeri vardır. Oksitosin hormonu aslında hipotalamusta üretilip hipofiz bezinde depolanır yalnız vücuda salınımı yine hipofiz bezi tarafından düzenlenir. [2]

Hipofiz Bezi Hastalıkları

Hipofiz bezi rahatsızlıklarını hipofiz bezi hormonlarının az salgılanması durumunda oluşanlar ve fazla salgılanması durumunda meydana genlen hastalıklar olarak ikiye ayırabiliriz. Hipofiz bezi vücutta birçok önemli biyokimyasal olayda görev almakla beraber başlıca hastalıkları şöyle sıralayabiliriz;

Hipofiz yetmezliği, hipofiz bezi tümörleri kullanılan yanlış ilaçlar uyuşturucu kullanımı yapılan bazı cerrahi müdahaleler trafik kazaları düşme çarpma radyoterapi uygulamaları ve buna benzer etkiler hipofiz bezindeki hormonların az salgılanmasına sebep olabilir. [1,2] Hipofiz bezi yetmezliği birçok hormonda farklı etkilerle kendini gösterir örneğin Adrenokortikotropik hormon (ACTH) eksikliğinde kortizol oranı düşer vücut savunmasız hale gelir yorgunluk halsizlik kan şekeri ve kan basıncı düşer ileri derece eksikliğinde psikolojik rahatsızlıklar da gözlemlenmeye başlar. [2,3] Prolaktin eksikliğinde kadınların doğumdan sonra süt bezlerinde kuruma gibi olaylar gözlemlenebilir. Gonadotropin hormonları eksikliğinde üreme gelişimde sorunlar yaşanabilir kısırlık menstral döngüde dengesizlik erkeklerde sperm üretiminde sorunlar aynı zamanda kemik erimesi de gözlemlenen olumsuz etkilerdendir. [2-4] TSH eksikliğinde tiroid bezinin az çalışması bununla beraber sinirsel iletimde yavaşlama yorgunluk metabolizma hızının düşmesi unutkanlık üşüme kabızlık saç dökülmesi konsantrasyon bozukluğu gibi belirtilerle kendini gösterir. İlaçla tedaviye başlanmadığı durumlarda normal hayatı olumsuz etkileyebilicek seviyeye gelinebilir. Büyüme hormonu eksikliğinde gelişimde duraklama boy kısalığı nöropsikiyatrik anormallikler yağ kas dokusunda dengesizlik gibi belirtiler gözlemlenir. [3] Hipofiz bezi yetmezliği hastalıkklarında genelde tedavi eksik olan hormonların dışardan alınması şeklinde yapılmaktadır daha ciddi durumlarda cerrahi müdahaleye başvurulur. [2,3]

Hipofiz bezinde ortaya çıkan tümörler, baş ağrısından adet düzensizliğine, kilo artışından, saç dökülmesine ve görme bozukluğundan kan basıncı değişikliklerine kadar çok çeşitli belirtilerle ortaya çıkabilirler. Bu gibi durumlarda tümörün büyüklüğü, tümörün beyindeki yerleşim yeri, aynı zamanda normalden fazla salgılanan hormonun miktarı ve tipi önemlidir. Bunun sonucunda ilaç tedavisi cerrahi müdahale ve ışın tedavisi uygulanabilir. [2-4]


Akromegali genelde büyüme hormonu ile ilişkilendirilen belli bir yaştan sonra büyüme hormonunun fazla salgılanması sonucu eller ve ayaklarda hatta vücudun başka yerlerinde örneğin yüzde dengesiz oranlarda büyüme gözlemleni genelde devlik olarak adlandırılan bu hastalık yüz hatlarında kabalaşma, alt çenenin ve alnın öne doğru çıkması, diş aralıklarının genişlemesi, burnun, dudakların ve dilin büyümesi, ciltte yağlanma ve kalınlaşma, terleme, görme bozukluğu ve baş ağrısı gibi belirtilerle de kendini gözterir. Genelde ilaç tedavisi uygulanır. [2,3]


Cushing hastalarının birçoğu farklı belirtiler göstermekle birlikte genelde kadınlarda kıllanma adet düzensizliği şeklinde belirtiler gösterir. Bunun yanında yağ kas dengesinin bozulması vücudun şekilsizleşmesi ve yağlanmanın artması gözlemlenir. Genelde kortizol hormonlarındaki dengesizlik ve ACTH hormununun dengesizleşmesi durumunda gözlemlenir. İlaç tedavisi ve ışın tedavisi alternatif olarak gösterilmektedir. [3,4]


Prolaktinoma hipofiz bezinde görülen bir çeşit tümör olmakla beraber kadınlarda erkeklerden daha sık rastlanır. Belirtileri hamilelik ve doğum gibi durumlar olmamasına rağmen meme dokusundan sıvı gelmesi olarak gözlemlenebilir. Bazı ilaçların kullanımı, tiroid bezi yetmezliği, böbrek yetmezliği gibi durumlarda da prolaktin seviyesi yükselir ve bu durumlar gözlemlenebilir. Bu gibi bir hastalıkta tedavi prolaktin seviyesini düşürmeye yönelik olup cerrahi müdahale ve ilaç tedavisi uygulanmaktadır. [2]




Referanslar

1. pituitary gland | Definition, Anatomy, Hormones, & Disorders. Encyclopedia Britannica. (2020). Retrieved 23 October 2020, from https://www.britannica.com/science/pituitary-gland.

2. Pituitary Gland: Anatomy, Function, Diagram, Conditions, Health Tips. Healthline. (2020). Retrieved 23 October 2020, from https://www.healthline.com/health/human-body-maps/pituitary-gland.

3. Ganapathy, M., & Tadi, P. (2020). Anatomy, Head and Neck, Pituitary Gland. Ncbi.nlm.nih.gov. Retrieved 23 October 2020, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551529/.

4. Laws, E., & Pace, L. Cushing's disease (pp. 1-41).

5. Hipofiz Bezi Nedir, Görevleri Nelerdir? | Yeditepe Üniversitesi Hastanesi. Yeditepehastanesi.com.tr. (2020). Retrieved 23 October 2020, from http://www.yeditepehastanesi.com.tr/hipofiz-bezi-nedir-gorevleri-nelerdir.

6. (2020). Retrieved 23 October 2020, from https://www.psikopatolojibilimi.com/2019/02/01/hipofiz-bezi-hormonu-yeri-islevi-ve-ozellikleri/.

211 görüntüleme0 yorum

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi