Origanum Türlerinin Farmakolojik Aktiviteleri


Mustafa Öksüz - Eczacılık Fakültesi, Marmara Üniversitesi

Origanum türlerinin tedavi amaçlı kullanımı Paleolitik çağa (MÖ 50.000 - 70.000) kadar uzanır. İlk yazılı kanıtlar Hitit tabletlerinde (MÖ 1600 - 1200) bulunmuştur. Origanum türleri, çeşitli hastalıkların tedavisinde geleneksel tıpta yaygın olarak kullanılmaktadır. Origanum L. (Lamiaceae) cinsi 43 tür ve 18 melezden oluşmaktadır. Çoğu türü Doğu Akdeniz bölgesine yayılmıştır. [1-5] Türkiye’deki yerli halk tarafından kırkbaş kekik’, ‘koca bilyalı kekik’, ‘tokalı kekik’, ‘bilya kekik’, ‘arı kekiği’ [6], ‘eşek kekiği’, ‘deli kekik’, ‘kara kekik’ [7], ‘taş kekiği’, ‘dağ kekiği’, ve ‘akbaş kekiği olarak bilinen Origanum türleri, yerli halk tarafından ilaç kaynağının yanı sıra baharat olarak kullanılmaktadır. [8]

Origanum türleri üzerinde birçok çalışma yıllardır devam etmektedir. Dağılım alanı Yunanistan ve Türkiye olduğu için çalışmalar da daha çok bu ülkelerdeki araştırmacılar tarafında yapılmıştır. 198o'den beri, bu cinsin fitokimyasal içeriğini ve biyolojik aktivite potansiyelini keşfetmede büyük ilerlemeler kaydedilmiştir. Fitokimyasal çalışmalar, terpenoidler, fenolik asitler, triterpen asitler, hidrokinonlar, flavonoidler, hidrokarbonlar, steroller, pigmentler, yağ asitleri, tokoferoller ve inorganik bileşikler dahil olmak üzere çeşitli bileşik sınıflarının keşfiyle sonuçlanmıştır. Farmakolojik çalışmalara göre, bu bitkinin geniş bir yelpazede aşağıdaki biyolojik aktiviteleri gösterdiği kanıtlanmıştır: antimikrobiyal, antioksidan, böcek öldürücü, larvisidal, akarisidal, antikanser, hepatoprotektif, genotoksik / antijenotoksik, antidiyabetik, antiviral, kardiyorespiratuar, antiinflamatuar, fümigant toksisite, kolinesteraz inhibitörü ve analjezik aktivitelerin yanı sıra endotel fonksiyonu, kolit (kolon hasarı) ve gastrointestinal sistem üzerindeki etkiler gösterdiği bilinmektedir. [9]

Bölge halkı tedavi amaçlı genel olarak, bu türün toprak üstü kısımlarını kullanılmıştır. Toprak üstü kısımlarından elde edilen infüzyonlar gastrointestinal hastalıklar, bronşit, solunum yolu hastalıkları, grip, hipertansiyon, taşikardi, baş dönmesi, diyabet, yüksek kolesterol, mide rahatsızlıkları ve löseminin tedavisinde etkilidir [6,7] Su ekstraktı ve uçucu yağı, konvülsif öksürükler, sindirim bozuklukları, menstrüel problemler, diyabet ve yüksek kolesterol gibi birçok rahatsızlığın tedavisinde kullanılmıştır [10,11]. Ayrıca uyarıcı, analjezik, antitüsif, balgam söktürücü, yatıştırıcı, antiparazitik, antihelmintik, topikal olarak genel bir antiseptik, büzücü ve gargara için oral antiseptik olarak kullanılırlar [10,12]. Origanum türlerinin dekoksiyonla elde edilen ekstraktları öksürük, grip [14], karın ağrısı, diş ağrısı, baş ağrısı ve kaşıntı tedavisinde de kullanılmıştır. [9]

Farmakolojik Aktiviteleri

Antioksidan Aktivite


Origanum ehrenbergii Boiss. ve Origanum syriacum L. türlerinin Clavenger aparetı kullanılarak elde edilen uçucu yağlarının antioksidan aktiviteleri, DPPH radikal süpürme testi ve β-karoten ağartma testi kullanılarak araştırılmıştır. DPPH radikal süpürme testinde her iki tür de farklı konsantrasyonlarda önemli etki göstermiştir. O. egrenbergii. (IC50: 1.00 μg/mL), O. syriacum’a (IC50: 1.70 μg/mL) göre daha yüksek aktiviteye sahiptir. Her iki türün uçucu yağının β-karoten ağartma testi kullanılarak da antioksidan aktivitesi ölçülmüştür. Hem O. ehrenbergii hem de O. syriacum, linoleik asidin oksidasyonunu 30 dakikalık inkübasyon süresinde (IC50: 42.10 mg/mL ve 33.6 mg/mL) ve 60 dakikalık inkübasyon süresinde de (IC50: 46.9 mg/mL ve 58.9 mg/mL) inhibe ederek antioksidan aktivitesini göstermiştir. [15]


Origanum acutidens (Hand.-Mazz.) Ietswaart bitkisinin anten kısımlarından elde edilen uçucu yağ, Butil Hidroksi Toluen’in (BTH) pozitif kontrol grubu olarak kullanılarak, DPPH radikal süpürme testi ve β-karoten ağartma testi ile antioksidan aktivitesi test edilmiştir. DPPH radikal süpürme testinde BTH’ın IC50,: 10.5 μg/mL değerine karşı O.acutidens IC50,:125 μg/mL değeriyle; β-karoten ağartma testinde de IC50:65 μg/mL değerine karşı IC50:100 μg/mL değeriyle güçlü antioksidan aktivite göstermiştir. [16]

Origanum vulgare L. subsp. vulgare türünün toprak üstü kısımlarından hidro-distilasyon yoluyla elde edilen uçucu yağı, DPPH radikal süpürme testi ve FRAP yöntemi ile antioksidan aktivitesi test edilmiştir. O.vulgaris subsp. vulgare uçucu yağı, IC50: 2.5 μg/mL değeriyle Beta Hidroksi Asit ve E Vitaminine göre daha güçlü antioksidan aktivite göstermiştir.(0.05 ˃ p ) [17]


Origanum virens türünün toprak üstü kısımlarından hidro-distillasyon yoluyla elde dilen uçucu yağın antioksidan aktivitesi, DPPH radikal süpürme testi, β-karoten ağartma testi ve toplam indirgeme gücü (FRAP) yöntemi kullanılarak, quersetin’in antioksidan gücüyle karşılaştırılmalı olarak araştırılmıştır.Sonuçların quersetin eşdeğerleri (mgQE/mLEO) olarak ifade edildiği çalışmada sırasıyla; 0.6 mgQE/mLEO ,113 mgQE/mLEO ve 1.7 mgQE/mLEO elde edildiği çalışmada O.virens uçucu yağının antioksidan kabiliyetinin yüksek olduğu bulunmuştur. Bu güçlü aktivitenin uçucu yağın bileşiminde bulunan, hidrokarbon monoterpen (% 45) ve hidrokarbon seskiterpen (% 7) içeriğinden kaynaklandığı düşünülmektedir. [18]


Origanum majorana L. yapraklarından elde edilen etanol ekstraktı kolorimetrik deneyler kullanılarak antioksidan ve serbest radikal temizleme aktivitesi araştırılmıştır. O.majorana ekstraktı,DPPH radikal süpürme testinde belirgin bir inhibe edici etki göstermiştir (Ryszard et.al.,2009). Origanum majorana L. kökü ve gövdesinden elde edilen etanol ekstraktları, DPPH ve H2O2 radikal süpürme testi, metal şelatlama ve demir indirgeme gücü testleri kullanılarak antioksidan aktiviteleri test edilmiştir. IC50 değerleri askorbik asitle karşılaştırılabilir ölçütlerde bulunmuştur. O.majorana kökünden elde edilen ekstraktın antioksidan aktivitesi, gövdesinden elde edilen ekstrakta göre daha yüksek aktiviteye sahip olduğu bulunmuştur. [19]

Mısır ve Macaristan’dan toplanan iki Origanum majorana L. örneğinin yapraklarından ve çiçek tepelerinden elde edilen, etanol, n-hekzan ve su ekstraktları DPPH radikal süpürme testi ve Rancimat yöntemi kullanılarak spektrofotometrik ve kemilüminometrik yöntemlerle in vitro antioksidan aktiviteleri test edilmiştir. Tüm ekstraktlar, antioksidan aktivite göstermiş olup, Mısır ülkesinden toplanan örneğin su ekstraktı, Macaristan’dan toplanan örneğe göre daha güçlü aktivite göstermiştir. [20]


Origanum majorana L. yapraklarından elde edilen metanol ekstraktı, toplam antioksidan içeriğinin (TAC) belirlenmesi, DPPH radikal süpürme testi, Ferrik tiyosiyanat testi (FTC), Tiyobarbitürat asit deneyi (TBA), toplam indirgeme gücü (FRAP) deneyi ve [2,2'-Azino-bis (3-etilbenzotiyazolin-6-sülfonik asit)] ABTS deneyi kullanılarak antioksidan aktivitesi araştırılmıştır. DPPH radikal süpürme deneyinde, 10-50 μg/mL dozlarında değişen miktarda test edilen ekstrakt, % 55,56-100 aralığında inhibisyon sağlamıştır. Diğer deneylerin hepsinde 100 μg/mL dozunda uygulanan ekstrakt, TAC deneyinde, %17.5; FRAP deneyinde,%11.395; FTC deneyinde %39.216; ABTS deneyinde, %91.401 oranında inhibisyon sağlamıştır. [21]


Origanum elogatum türünün çiçekli üst kısımları ve yapraklarından Clevenger aparatı kullanılarak elde edilen uçucu yağının antioksidan aktivitesi, DPPH radikal süpürme testi kullanılarak araştırılmıştır. Pozitif kontrol grubu olarak δ‑tocopherol (EC50: 0.26) kullanıldığı deneyde, O.elogatum uçucu yağı, EC50:1.20 ekstrakt/gDPPH değeri ile güçlü antioksidan aktivite göstermiştir. [22]


Origanum glandulosum türünün yapraklarından, etil asetat, kloroform, metanol ve su çözücüleri kullanılarak ekstreleri elde edilmiştir. O.glandulosum etil asetat, kloroform ve metanol ekstrelerinin DPPH radikal süpürme ve hidroksil radikal süpürme testi kullanılarak antioksidan aktiviteleri BTH’in (Bütilhidroksi tolüen)( IC50=0.031 ± 0.000 mg/mL) antioksidan aktivitesiyle karşılaştırılarak test edilmiştir. DPPH radikal süpürme testinde, O.glandulosum etil asetat, kloroform ve metanol ekstraktları BTH’e göre daha yüksek aktivite göstermiştir. Sırasıyla IC50 değerleri şu şekildedir. 0.006 ± 0.000 mg/mL, 0.017 ± 0.000 mg/mL, 0.021 ± 0.000 mg/ mL. O.glandulosum’un su ekstraktı IC50: 0.029 ± 0.002 mg / mL değeriyle BTH ile eşit IC50 değeri ile en düşük radikal süpürme aktivitesini göstermiştir. DPPH radikal süpürme aktivitesi sonuçlarına benzer şekilde, O. glandulosum'un test edilen tüm fraksiyonları hidroksil radikallerinin oluşumunu azaltmayı başardı, ancak en yüksek aktivite IC50:0,285 ± 0,008 mg/mL değerleriyle etil asetat ekstraktında bulundu.Kloroform, metanol ve sulu ekstreler için IC50 değerleri sırasıyla0.642 ± 0.000 mg/mL, 0.715 ± 0.050 mg/mL ve 0.936 ± 0.010 mg/mL şeklindedir. [23]

Origanum compactum’un toprak üstü kısımlarından elde edilen uçucu yağının antioksidan aktivitesi, toplam indirgeme gücü (FRAP), DPPH radikal süpürme ve β-Karoten-linoleik asit testleri kullanılarak test edilmiştir. O.compactum’un uçucu yağı, üç testte de güçlü antioksidan aktivite göstermiştir. [24]

Origanum majorana, Origanum onites, Origanum hypericifolium ve Origanum sipyleum türlerinin yaprak ve çiçeklerinden, kloroform, metanol, su ekstraktlarının ve uçucu yağlarının antioksidan aktivitesi DPPH radikal süpürme deneyi kullanılarak rutin (IC50: 9.28 μg/ml) karşılaştırmalı olarak test edilmiştir. Ekstraktlar ve uçucu yağlar 16.03-48.94 μg/ml aralığında değişen değerler ile aktivite göstermiştir. O. majorana ve O. onites türlerinin kloroform ekstrelerinin DPPH radikal süpürme aktivitesi yüksektir (sırasıyla IC50: 16.03 μg/ml ve 16.89 μg/ml. O. majorana ve O. onites türlerinin su özütü de sırasıyla 18.02 μg/ml ve 18.32 μg/ml IC50 değeri ile önemli ölçüde DPPH süpürme aktivitesi göstermiştir). Bu sonuçlar, O. majorana ve O. onites özütlerinin antioksidan güce ve serbest radikalleri temizleme özelliğine sahip olduğunu göstermektedir. [25]

Origanum acutidens (Hand. -Mazz.) Ietsw., Origanum brevidens (Bornm.) Dinsm., Origanum haussknechtii Boiss, Origanum husnucan-baseri H.Duman, Aytaç &A.Duran, Origanum leptocladum Boiss., Origanum rotundifolium Boiss. türlerinin kloroform, aseton ve methanol ekstraktları, DPPH radikal süpürme deneyi, β-Karoten-linoleik asit testi ve Cuprac testi kullanılarak kurkuminle karşılaştırmalı olarak antioksidan aktiviteleri test edilmiştir. Tüm yöntemlerde O.acutidens’in metanol ekstraktı en yüksek aktiviteyi göstermiştir.O.acutidens’i, O.brevidens ve O.husnucan-baseri türlerinin metanol ekstraktları takip etmiştir. En düşük aktivite ise O.leptocladum’un metanol ekstraktında saptanmıştır.[26]

Origanum haussknechtii’nin toprak üstü kısımlarından elde edilen metanol ekstraktı, metal şelat oluşturma kapasitesi, DPPH radikal süpürme testi, ABTS deneyi kullanılarak antioksidan aktivitesi test edilmiştir. DPPH radikal süpürme testi askorbik asit ve BHT, ABTS deneyinde kontrol grubu olarak askorbik asit, metal şelat oluşturma kapasitesi deneyinde de EDTA çözeltisi kullanılmıştır. DPPH radikal süpürme testinde O.haussknechtii’nin metanol özütü IC50:0.32 ± 0.02 mg/mL değeri ile BHT ile aynı aktiviteyi gösterirken, askorbik asitten yüksek antioksidan aktivite göstermiştir. ABTS testinde ekstrakt IC50:0.75 ± 0.04 mg/mL değeri ile askorbik aside göre daha yüksek aktivite göstermiştir. Metal şelat oluşturma kapasitesi Edta çözeltisine göre daha düşük saptanmıştır. (IC50: %31.14 ± 0.8) [27]

Origanum boissieri Ietsw., Origanum saccatum P.H.Davis, Origanum solymicum P.H.Davis Origanum ayliniae Dirmenci&T.Yazıcı, Origanum sipyleum L. ve Origanum hypericifolium O.Schwarz & P.H.Davis türlerinden elde edilen kloroform, aseton ve metanol ekstraktlarının antioksidan aktiviteleri, DPPH serbest radikal süpürme testi, β-Karoten-linoleik asit testi ve Cuprac testi kullanılarak, BHA, BHT ve α-tocopherol’ün aktiviteleriyle karşılaştırılmalı olarak test edilmiştir. Tüm özütler, test edilen üç yöntemde de iyi antioksidan aktivite göstermiştir. O.ayliniae’nin metanol özütü tüm test yöntemlerinde en yüksek aktiviteyi göstermiştir. [28]

Origanum compactum’un yapraklarından elde edilen petrol eteri, etil asetat, etanol ve dekoksiyon ekstraktları ile uçucu yağının, antioksidan aktivitesi, DPPH radikal süpürme testi ve ABTS deneyi kullanılarak, C vitaminiyle karşılaştırmalı olarak araştırılmıştır. DPPH radikal süpürme testinde en yüksek aktiviteyi dekoksiyonla elde edilen ekstrakt (IC50: 4.8 ± 0.2 mg/mL) göstermiştir. En düşük aktiviteyi de petrol eteri ekstraktı (IC50: 99.5 ± 2.5 mg/mL) göstermiştir. ABTS deneyinde en yüksek aktiviteyi uçucu yağ (IC50: 2.0 ± 0.1 mg/mL), en düşük aktiviteyi de petrol eteri ekstraktı (IC50: 17.4 ± 0.8 mg/mL) göstermiştir. ABTS ve DPPH deneylerindeki orantılı aktivite göstermesinden dolayı etil asetat ekstraktı (sırasıyla IC50: 7.2 ± 0.3 mg/mL ve IC50: 33.9 ± 0.8 mg/mL) umut verici antioksidan ekstrakt olarak tanımlnabilir. [29]

Anti-kolinesteraz Aktivite

Origanum ehrenbergii Boiss. ve Origanum syriacum L. türlerinin Clavenger aparatı kullanılarak elde edilen uçucu yağları, Alzheimer Hastalığının oluşmasında spesifik rol oynayan AChE (Asetilkolinesteraz enzim) ve BChE (Bütirilkolinesteraz enzim) inhibe edicilikleri bakımından araştırılmıştır. Fizostigminle (IC50: 0.1 ± 0.003 μg/mL) karşılaştırılan uçucu yağlardan, O.ehrenbergii uçucu yağı AChE ve BChE enzimlerine karşı sırasıyla IC50: 0.3 ± 0.02 μg/mL ve IC50: 0.3 ± 0.004 μg/mL konsantrasyonlarında ve 0.9’luk seçicilik indeksiyle her iki enzime karşı kuvvetli aktivite göstermiştir. O.syriacum AChE ve BChE enzimlerine karşı sırasıyla IC50:1.7 ± 0.8 μg/mL ve IC50: 1.6 ± 0.05 μg/mL konsantrasyon değeri ve 1.0’lık seçicilik indeksiyle daha O.ehrenbergii’ye göre düşük aktivite göstermiştir. [15] Bu aktivitenin her iki uçucu yağında da bulunan timol ve karvakrol bileşenlerinden kaynaklandığı bilinmektedir [30]

Origanum acutidens (Hand. -Mazz.) Ietsw., Origanum brevidens (Bornm.) Dinsm., Origanum haussknechtii Boiss, Origanum husnucan-baseri H.Duman, Aytaç &A.Duran, Origanum leptocladum Boiss., Origanum rotundifolium Boiss. türlerinin ,kloroform, metanol ve aseton ekstraktlarının, asetilkolinesteraz ve bütilkolinesteraz inhibe edici aktiviteleri, galantaminle karşılaştırmalı olarak araştırılmıştır. Asetilkolinesteraz aktivitesini 200 μg/mL’de sadece O. brevidens inhibe etmiştir. Diğer türlerde aktivite gözlenmemiştir. Tüm türler bütilkolinesteraz enzimini inhibe etmiş olup, en yüksek aktiviteyi O.acutidens’in metanol ekstraktı göstermiştir. En düşük aktiviteyi ise O.leptocladum’un metanol ekstraktı göstermiştir. [26]

Origanum boissieri Ietsw., Origanum saccatum P.H.Davis, Origanum solymicum P.H.Davis Origanum ayliniae Dirmenci&T.Yazıcı, Origanum sipyleum L. ve Origanum hypericifolium O.Schwarz & P.H.Davis türlerinden elde edilen kloroform, aseton ve metanol (M1 ve M2) ekstraktlarının, asetilkolinesteraz (AChE) ve bütilkolinesteraz (BChE) enzimleri üzerine olan etkileri, galantaminle karşılaştırmalı olarak araştırılmıştır. O. hypericifolium’un M1 ve aseton özütleri, AChE ve BChE üzerinde özütler arasında en iyi aktiviteyi, galantamine göre orta şiddette göstermiştir. O. boissieri, O. saccatum, O. solymicum ve O. sipyleum'un M1, kloroform ve aseton ekstraktları sadece BChE’ye karşı aktivite göstermiştir. O. solymicum'un M2 ekstresi hafif butirilkolinesteraz inhibe edici aktivite gösterirken, diğer türlerin M2 ekstraktları aktivite göstermemiştir. [27]

Anti-inflamatuvar Aktivite

Origanum ehrenbergii Boiss. ve Origanum syriacum L. türlerinin Clavenger aparatı kullanılarak elde edilen uçucu yağlarının, NO üretiminin engellemesi, anti-enflamatuar aktiviteye neden olabilir ve O. ehrenbergii ve O. syriacum uçucu yağlarının makrofajlardan salınan kimyasal aracılar üzerindeki etkisi in vitro ortamda, kontrol grubu olarak indometazin (IC50:52.8 ± 1.2 μg/mL) kullanılarak araştırılmıştır. O. ehrenbergii uçucu yağının IC50 değeri 66.4 ± 1.6 μg/mL olarak saptanmıştır. O. ehrenbergii'nin makrofajlarda iltihap