Sayılar Komşularınız Gibi Olsaydı ya da Öyle Hissettirseydi? : Sinestezi

En son güncellendiği tarih: Nis 20


Fatma Zehra Özen – Kastamonu Üniversitesi, Genetik ve Biyomühendislik Bölümü

Hiç matematiksel işlem yaparken çıkan sonucun rengini arkadaşınız ile tartıştınız mı? Şarkılara dokundunuz mu? Tablolar beyninizde ses olarak yankılandı mı? Eğer sinestezi hayatınızda yok ise dünyayı bu şekilde hissetmiyorsunuz demektir.

Peki, sinestezik bireylerin algılarını biraz inceleyelim mi?

Yunanca’ da “duyu” anlamına gelen “asithesis” ile “birlikte” anlamına gelen “syn” kelimeleri birleşerek (syn-asithesis) İngilizce “synesthesia” kelimesi doğmuştur. Terim dilimize “sinestezi” olarak geçmiştir. Bu özelliğe sahip kişilere ‘sinestet’ veya ‘sinestezik birey’ denilmektedir (1,2).

Sinestezi adı verilen bu duygusal birleşme, ilk olarak 1812’de bilimsel olarak belgelendi. Ancak on yıllar boyunca birçok psikolog ve sinirbilimci konuyu araştırmaya isteksizdi. Bazıları varlığını kabul etmeyi reddederken, bazıları da bireysel bir olgu olduğunu ve bunun çalışmayı imkansız hale getirdiğine inanıyordu. Tabi zamanla teknoloji ve tıbbın ilerlemesi bu konunun ele alınabilirliğini mümkün kıldı (3,4).

Sinestezi nörolojik ve psikolojik temelli bir fenomendir. Duyular arasındaki sınırların birlikte işlediği nörolojik bir durumdur. Bir duyu organının uyarılması istemsiz ve otomatik olarak diğer bir duyu organının işlenmesinden sorumlu beyin bölgelerine gidiyor (1,2,5).

Sinestezik bireyler müzik dinlemek, herhangi bir yazı okumak, matematiksel işlem yapmak gibi günlük aktiviteler ile tetiklenen renk, tat veya koku gibi hayalet duyumlar ile yaşamlarını sürdürürler. Örneğin; kişi harfleri sıralarken her biri için renkler devreye girebilir. Ortalama bir insan siyah harfler arasında gizlenmiş görüntüleri bulmakta zorluk çekerken, sinestezi yaşayan kişiler görüntüleri hemen tespit edebilir (5,6).

Başka bir örneği Kaliforniya Üniversitesi çalışma yazarı David Brang’ın şu cümlesi ile verebiliriz ‘İki numara sadece mavi renk değil, aynı zamanda şapka takan ve yedi numaraya aşık olan bir erkek sayısıdır’ (3).

Sinestezi; kullanılan psikedelik (beyinde serotonin reseptörlerini aktive ederek çeşitli bilinç bulanıklıklarına ve halüsinojenik etkilere sebep olan ilaç grupları olarak tanımlanır) ilaçlara, beyin hasarlarına veya duygusal yoksunluğa yanıt olarak çıkabilirken; aileler içinde sıklıkla kümeler oluşturduğu için en azından bir şekilde kalıtsal olduğu düşünülmektedir (7,8).

Sinestezi kadınlarda erkeklere göre 6:1 oranında daha yatkın olduğunu ortaya koyan araştırmalar yapılmıştır. Bu durum X cinsiyet kromozomunun sinestezide rol oynadığını düşündürmüştür. Ancak yapılan araştırmalar sonucunda X kromozomu üzerinde taşındığına dair hiçbir veriye rastlanmamıştır. Genetik araştırmalar, henüz bundan sorumlu olabilecek bireysel genleri ortaya çıkartamamıştır (7,8,9). Sinestezinin nadir bir durum olduğu düşünülse de yeni araştırmalar pek de nadir olmadığını ortaya koyuyor. Sinestezi, popülasyonun yaklaşık %4’ünde bulunan bir durumdur (6). Yapılan araştırmalar, çocukken soyut kavramlarla yoğun şekilde ilgili kişilerde sinestezinin küçük yaşlarda ortaya çıkabileceğini gösteriyor. Ayrıca çocuklara sayılar, harfler ve renkler okul ve aile ortamında ilk olarak öğretilen kavramlardan olduğu için ‘semantik vakum hipotezi’ adı ile anılan harf-renk ve sayı-form sinestezisinin çoğunlukta olma durumu normal karşılanıyor. Bunların haricinde birçok sinestezi türü de incelenmiştir. Bütün türler için geçerli olan bir gerçek ise sinestezik bireylerin algılarının aynı tür içinden kişiden kişiye farklılık oluşturabileceğidir (2).

‘’Yüzeysel olarak algılardaki sapmaların sinestezi olarak tanımlanabilmesi için birkaç madde sıralanabilir:

- Sinestezi istemsiz ve otomatik olarak oluşmaktadır. Dolayısıyla kendinizi zorlayarak 3 sayısı ile mutluluk duygusunu eşdeğer görmeye başlamanız sinestezi değildir. - Sinestezik algılar uzay-zamanda bir yere sahiptirler. Yani sinestezik bir algı her mekanda oluşmayabilir. - Sinestezi algısı sabittir ve hep aynı şekilde oluşur.  - Sinestezik algılar hafızada güçlü yer tutarlar ve kolay kolay unutulmazlar. - Sinestezik algı sonucu güçlü duyguların bir anda boşalması görülebilir.’’ (7)

Sinestezi Türleri:

En yaygın olanı grafem-renk türüdür. Harfler veya sayılar sinestezik bireye renkler katmaktadır. Kişi hayatı boyunca 3 sayısını mavi olarak görebilir ama bu diğerlerinin de 3 sayısını mavi olarak göreceği anlamına gelmez.

Bir diğer türü ses-renk sinestezisidir. Birkaç farklı şekillerde olabilir. Örneğin; araba kornası gibi basit bir gürültü duyulduğunda zihin göz önüne bir renk veya şekil getirebilir. Ya da keman çalarken gökkuşağı renkleri odayı doldurabilir.


Sırada lezzetli bir tür olan leksikal-tat sinestezisi var. Bu türde kişi bir görseli, kelimeyi veya sesi tadabilir. Aynı zamanda eğer sevmediği bir şeyi görür ya da duyarsa bu pek lezzetli olmayacaktır sanırım.

Daha nadir görülen diğer türleri ise; ayna-dokunma, sıralı diller kişileştirme, harf-tat sinestezisi gibi örneklendirerek listeyi uzatabiliriz (10).

Sinestezik Bireylerden Tanınanlar: Alman yazar ve devlet adamı Johann von Goethe, ressam Wassily Kandinsky, gtarist Jimi Hendrix, fizikçi Richard Feynman, sinestetlerden birkaçıdır.




Kaynakçalar 1. Öçal M. Sinestezi ve İletişim Tasarımı (Yüksek Lisans tezi) İstanbul, 2010, https://openaccess.iku.edu.tr/bitstream/handle/11413/1845/Sedat%C3%96%C3%A7alYL Tez.pdf?sequence=5&isAllowed=y (erişim Şubat 2020) 2. Taybaş Ç. Sinestezi: Sesleri Görmek, Renkleri Duymak, Sinirbilim, 2016, https://sinirbilim.org/sinestezi/ (erişim Şubat 2020) 3. K. Than. Why Does Evolution Allow Some People To Taste Words?, National Geographıc, 2011, https://www.nationalgeographic.com/news/2011/11/111123- evolution-brain-synesthesia-taste-colors-sounds-creative-science/ (erişim Şubat 2020) 4. Price M. Synesthesia’s mysterious ‘mingling of the senses’ may result from hyperconnected neurons, Science, 2018, https://www.sciencemag.org/news/2018/03/synesthesia-s-mysterious-mingling-senses- may-result-hyperconnected-neurons (erişim Şubat 2020) 5. Brown D.J. How Common is Synesthesia?, Patch.com, 2013, https://patch.com/california/santacruz/how-common-is-synesthesia (erişim Şubat 2020) 6. Jewanski J. Simner J. Day S.A. Rothen N. Ward J. The evolution of the concept of synesthesia in the nineteenth century as revealed through the history of its name, Journal of the History of the Neurosciences, 2019, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0964704X.2019.1675422 (erişim Şubat 2020) 7. Bakırcı Ç.M. Gerçek Kafa Karışıklığı: Sinestezi ve Evrim, Evrim Ağacı, 2013, https://evrimagaci.org/gercek-kafa-karisikligi-sinestezi-ve-evrim-361# (erişim Şubat 2020) 8. Brang D. Survival of the Synesthesia Gene: Why Do People Hear Colors and Taste Words?, Plos Biology Journals, 2011, https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.1001205 (erişim Şubat 2020) 9. Ward J. Simner J. Is Synaesthesia an X-Linked Dominant Trait with Lethality in Males?, NCBI PubMed, 2005, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15991697 (erişim Şubat 2020) 10. Kershner K. How Synesthesia Works, Science How Stuff Works, https://science.howstuffworks.com/life/inside-the-mind/emotions/synesthesia1.htm (erişim Şubat 2020) Görsel 1. https://miro.medium.com/max/1500/1*M8Z7UUhn9nEC2fIglcUb4Q.png (erişim Şubat 2020) Görsel 2. https://www.kitchen-theory.com/wp-content/uploads/2015/01/Synaesthesia-brain- artwork.jpg (erişim Şubat 2020) Görsel 3. https://static.independent.co.uk/s3fs- public/thumbnails/image/2018/11/04/14/istock-590587586.jpg?w968h681 (erişim Şubat 2020) Görsel 4. http://room13international.org/wp-content/uploads/2016/11/visualsound_web- 768x381.jpg (erişim 2020)

0 görüntüleme

Türkiye'nin Tek Popüler Genetik Bilim Dergisi

Bezelye Dergi ISSN: 2587-0173

Bizi Takip Et
  • Beyaz Facebook Simge
  • Beyaz Instagram Simge
  • White Twitter Icon
  • Icon-gmail
  • kisspng-white-logo-brand-pattern-three-d
  • images
  • medium
  • Dergilik
  • YouTube

© 2019 by Bezelye Dergi