beyaz logo.png

Tek Gen Hastalıkları


 

Ayça İrgit - Moleküler Biyoloji ve Genetik, Fen - Edebiyat Fakültesi, İstanbul Teknik Üniversitesi

 

İnsanda görülen genetik hastalıklar üç ana grup altında incelenmektedir: kromozomal hastalıklar, tek gen hastalıkları (Mendeliyen kalıtım gösteren hastalıklar) ve Mendeliyen kalıtım göstermeyen hastalıklar. Kompleks kalıtım gösteren hastalıklar (multifaktöriyel hastalıklar), mitokondriyal kalıtım gösteren hastalıklar ve tekrar dizi hastalıkları Mendeliyen kalıtım ile açıklanamayan genetik hastalıklardandır. Toplumda en yaygın görülen genetik hastalık grubu 600/1000 prevansı olan kompleks hastalıklardır. Tek gen hastalıklarının prevalansı 20/1000 iken ve kromozomal hastalıkların prevalansı 3.8/1000’dir[1]. Çocuklarda görülen genetik hastalıkların da büyük bölümü kompleks kalıtılan hastalıklar olmakla birlikte, tek gen hastalıklarının görülme oranı %9 ve kromozomal hastalıkların görülme oranı %1-2’dir[2].


Tek gen hastalıkları Mendel kurallarına göre kalıtım gösteren tek bir gendeki mutasyonlara bağlı olarak gözlenen hastalıklardır. Tek gen hastalıkları kalıtım şekline göre Otozomal dominant kalıtım gösteren hastalıklar, Otozomal resesif kalıtım gösteren hastalıklar, X kromozomuna bağlı dominant kalıtım gösteren hastalıklar ve X kromozomuna bağlı resesif kalıtım gösteren hastalıklar olmak üzere dört farklı grupta incelenmektedir[3].


Otozomal Dominant Kalıtım Gösteren Hastalıklar


Otozomal dominant kalıtım, tek gen hastalıklarının yarısından fazlasında görülmektedir. Sayısı 4500’den fazla olan tek gen hastalıklarının yaklaşık 3000 tanesi otozomal dominant kalıtım göstermektedir[1]. Otozomal dominant kalıtılan genetik hastalıklar heterozigot genotipte de fenotipte etkisini gösteren hastalıklardır. Bireyde otozomal hastalığın görülmesi için herhangi bir ebeveynden ilgili dominant genin aktarılması yeterlidir. Otozomal dominant hastalığa sahip bireyin ebeveynlerinden birinde ya da her ikisinde de ilgili hastalık görülmektedir. Otozomal dominant hastalıklar her kuşakta görülmekte, dikey ilerlemektedir. Otozomal genlerle kalıtıldığı için her iki cinsiyette de hastalık görülebilmektedir. Akondroplazi, Akrosefalosindaktili, Angionörotik ödem, Familyal hiperkolesterolemi, Huntington hastalığı, Marfan sendromu, Osteogenesis İmperfekta, Periyodik paralizi, Polikistik böbrek, Sindaktili ve Von Willebrand hastalığı otozomal dominant kalıtım gösteren tek gen hastalıklarından bazılarıdır[1,2].


Otozomal Resesif Kalıtım Gösteren Hastalıklar


Otozomal resesif kalıtım gösteren tek gen hastalıklarının sayısı yaklaşık olarak 1500’dür[1]. Otozomal resesif kalıtılan genetik hastalıklar bireyde mutant allellerin homozigot varlığı durumunda görülmektedir. Bireyde hastalığın görülmesi için bireyin ebeveynlerinden ikisinden de ilgili mutant allelin bireye aktarılmış olması gerekir. Otozomal resesif kalıtım gösteren hastalıklarda heterozigot genotipe sahip bireylerde hastalık gözlenmez. Her ikisi de heterozigot genotipe sahip ebeveynlerin otozomal resesif hastalığa sahip çocuklarının olma olasılığı %25’tir. Otozomal resesif hastalıklar fenotipte etkisini göstermeden kuşaklar boyu aktarılabilmekte, yatay ilerlemektedir. Otozomal genlerle aktarıldığı için her iki cinsiyette de hastalık görülebilmektedir. Adrenogenital sendrom, Albinizm, Alkaptonüri, Ataksitelenjiektazi, Fenilketonüri, Hurler Sendromu, Glikojen depo hastalığı, Galaktozemi, Kistik fibrozis, Sistinoz, Orak hücreli anemi ve Tay Sachs hastalığı otozomal resesif kalıtım gösteren tek gen hastalıklarından bazılarıdır[1,2].


X Kromozomuna Bağlı Dominant Kalıtım Gösteren Hastalıklar


X kromozomuna bağlı kalıtım gösteren tek gen hastalıklarının sayısı yaklaşık 350’dir[1]. Dişilerde 2, erkeklerde 1 X kromozomunun bulunması X kromozomuna bağlı kalıtılan hastalıkların iki cinsiyette farklı oranlarda görülmesine yol açmıştır. Dişilerde X kromozomu hem anneden hem babadan aktarıldığı için iki ebeveynden birinden mutant allelin aktarılması hastalığın görülmesine yol açmaktadır. Babada X kromozomuna bağlı dominant hastalığın görülmesi durumunda kızında da ilgili hastalık görülmektedir. Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunur ve anneden aktarılır. Anneden mutant allelin aktarılması durumunda erkeklerde ilgili hastalık görülmektedir. Vitamin D dirençli raşitizm, Darrier hastalığı ve Rett sendromu X kromozomuna bağlı dominant kalıtım gösteren tek gen hastalıklarından bazılarıdır[1].


X Kromozomuna Bağlı Resesif Kalıtım Gösteren Hastalıklar


X kromozomuna bağlı resesif hastalıklar X kromozomu sayılarının farklılığından dolayı erkeklerde dişilere göre daha sık görülmektedir. Erkekler hemizigot oldukları için, tek bir X kromozomuna sahip oldukları için, mutant allelin bulunması erkeklerde hastalığın görülmesine yol açmaktadır. Anneden mutant allelin aktarılması durumunda erkeklerde X kromozomuna bağlı resesif hastalıklar görülmektedir. X kromozomuna bağlı resesif kalıtılan hastalıklar dişilerde mutant allelin iki kopyasının da olduğu durumda görülmektedir. Dişilerde hastalığın görülmesi için her iki ebeveynden de mutant allelin birer kopyasının aktarılması gerekmektedir. Dişiler iki X kromozomuna sahip oldukları için heterozigot genotipe sahip olup taşıyıcı olabilmektedirler. Taşıyıcı dişilerde genotipte mutant allel bulunurken fenotipte hastalık gözlenmez. Hastalığın görüldüğü bir baba kızına ilgili hastalığın mutant allelini aktarır. Agamaglobülinemi (Bruton tipi), Albinizm (Oküler), Glukoz -6- Fosfat dehidrogenaz eksikliği, Hemofili A-B, Hunter sendromu, Duchenne tipi kas distrofisi, Retinitis pigmentoza ve Testiküler Feminizasyon sendromu X kromozomuna bağlı resesif kalıtım gösteren tek gen hastalıklarından bazılarıdır[1,2].





Referanslar

  1. Karaoğuz, M. Y., (2007), İnsandaki Genetik Hastalıklar, Meslek İçi Sürekli Eğitim Dergisi 1920: 5-15, Erişim Adresi: http://www.eczaakademi.org/images/upld2/ecza_akademi/makale/20110325011518insandaki_genetik_hastaliklar.pdf

  2. Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı Ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, Genetik Hastalıklar, Erişim Adresi: https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/genetik.pdf

  3. Yener, İ. H. & Erden, D. D., (2014), Tek Gen Hastalıkları Ve Modifiye Edici Genler: Genotip Her Zaman Fenotipi Yansıtır Mı?, Marmara Medical Journal 27: 96-101, DOI: 10.5472/MMJ.2014.03372.1


528 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör